کتاب سنج

قبيله من: بازآفرینی تاریخ ، روایتِ انقلاب(بخش پايانی)

http://naghdha.persianblog.ir — Sun, 30 Apr 2006 23:42:00 GMT

مسعود نقره کار

نشر نارنجستان – امریکا

چاپ نخست نوامبر 2005 – لس آنجلس

نقره کار، در روایتِ پیشامدهای آن روزها، چیزی را پنهان نمیکند. ساده و روراست هرآنچه گذشته یا دیده و شنیده را باخوانندگان درمیان میگذارد. به حوزه تفسیر وتحلیل وارد نمیشود. با وجود قدرت و توانائی های کافی از این کار پرهیز میکند. برآنست که مانند گزارشگری امین، وقایع را منعکس کند و تصویر زنده ای از جامعه را در اختیار مخاطبینش بگذارد.

نفرتش از حزب توده، و وابستگی به فدائیان را بی شیله و پیله میگوید ومینویسد. همچنان که سخنان بی پروا و به روایتی بی ادبانه و خلاف عرف را برزبان میآورد حتا از قول عزیزترین کسانش که مادرش است. میگوید:

« ... این دم بریده ها که من میشناسم درِ همه میمالن، حتا درِ مارکس شما.» ص 41

« ... و رؤیا آمد . رنگ پریده و ترسان. هوادار فعال سازمان بود، دانشجوی رشته پرستاری. "میخواهم باهاتون خصوصی صحبت کنم." انبار کوچک انتشارات بهترین جا بود. با گریه شروع کرد: چی شده؟ "صبح رفته بودم دم یکی از کارخونه های جاده کرج روزنامه بفروشم، دو تا از کارگرای کارخونه به هوای روزنامه خریدن و حرف زدن منو بردن یه گوشه ای و ..." گریه امان نمیداد حرف اش را تمام کند: "یکیشون با انگشتاش بکارتمو پاره کرده، تمام تن و بدنم زخم و کبوده. اما از همه بدتر خونریزی و دردی که دارم" ...» ص 183

در صفحات گذشته نیز از قول پروین آمده که :

« ...ازطریق یکی از بچه ها معرفی شده بودم که برم ستاد فدائِی، قرار بود تو بخش نشر و توزیع کارکنم. یکی ازرفقای مسئول خواست با من خصوصی صحبت کنه، ... می خواست توی ستاد، تو همون اتاق با من سکس داشته باشه ...» ص 49.

این گونه برخوردها را نباید تنها درطیف کارگران دید، درهمۀ طبقات درهمه جامعه ها در اشکال گوناگون دیده شده است. اما مسئله زمانی مشکل آفرین میشود که ازمنظر فرهنگی درچارچوب اخلاق دینی، زیر ذره بین سنت مطرح میگردد که سرانجام خونین ش به قصاص و سنگسار ختم میشود.

سیامک و داش علی مورد حمله آدمکشان قرار میگیرند. داش علی دردم کشته میشود و « سیامک که قمه صورت و بازویش را دریده بود» ص 189 نجات پیدا میکند. مراد از مرگ رفیقش اندوهگین است و هرجا که پا میگذارد، سایه ای از قامت داش علی در ذهنش نقش میبندد. بااین حال مراد لحظه ای از فعالیت باز نمیماند. به همه جا سرمیزند. دربیمارستان و درمانگاه و بیشتر، درجلسه ها حضور دارد. «جلسه که تمام شد اسمال جوادیه خودش را به مراد رساند :

«اونو میبینی اون گوشه نشسته؟ و به جوانی که از همه ساکت تر بود اشاره کرد. "اون میکانیک ماشینه، سواد خوندن و نوشتن نداره، اما رفته سه چهار تا کتاب سرمایه مارکس رو خریده میگه اگه شبا این کتابورو نذارم زیرسرم خوابم نمیبره"» 199

قبلاً اشاره کردم که نقره کار، حال و روزگار جامعه را گزارش میدهد، با صداقت وپاکدلی تصویری واقعی از آنچه را که دیده به خوانندگانش منتقل میکند. والا چه ضرورتیست برای آدم بیسواد، کتاب سرمایه را بخرد، آن هم سه چهارتا و بگذارد زیرسرش، کتابی بس مشکل که با سوادها درمطالعۀ آن گیر دارند. اشاره نقره کار به این ریزه کاریها که ممکن است ازمنطربرخیها جای بحث و ایراد هم داشته باشد، ازسوی دیگر پیامی ست هشیارانه، ازچیرگیِ احساس برمنطق، استیلای چشم هم چشمی بر خِرد انسانی. و ازهمین نگاه است که نقره کار، با ارائۀ تصویر، هوشِ و حسٌِ خواننده را به سوی "نقد جامعه" هل میدهد. این شگرد نویسنده را باید ارج نهاد که تجزیه وتحلیل و داوری ها را برعهدۀ مخاطبین ش وامیگذارد. بیجا نیست که دردنبالۀ حرف اسمال جوادیه، بلافاصله آمده :

«برای مراد شورو دلگرمی بود. به منوچهر گفت. منوچهر با شادی وخنده سر تکان داد.» همان ص

مراد نمیگوید به منوچهر چه گفته و این خواننده است که باید با حس و بیداری، مفهوم پیام را دریابد.

کتابفروشی را آتش میزنند. از دستگیری رهبران حزب توده و مصاحبه تلویزیونی آن ها، اعضاء و هواداران سازمان فدائیان خوشحالی میکنند.

« ... به آذین برصفحه تلویزیون بود. مراد سینی چای را روی زمین گذاشت. "نه بابا سیاه بازی ی" درپوست نمیگنجیدند. ناباوری با اندکی شادی. مصاحبه های تلویزیونی توده ای ها نقل مجلس شان شد.» صص 208- 209 .

برنامۀ چپ کشی حکومت اسلامی درایران، و به ویژه کشتار زندانیان سیاسی در سال های 60 - 67 اگر مورد نقد و پژوهش جدی قراربگیرد، آن وقت انگیزه های پایداری این حکومت بدوی ونقش حامیان جهانی شان از پرده بیرون میافتد. و دراین راستاست که نا آگاهی مردم به ویژه چپ و کل اپوزیسیون که در مجموع از مبانی و مقولات "سلطنت فقها" و "تسخیر و حفظ قدرت" بیخبر بودند و یا جدی نمیگرفتند، پرده از فاجعۀ دیرینِ سانسور و خفقان ملی برمیدارد و ابعاد جهل و غفلت ملی معنی پیدا میکند.

هم محله ای و دوست قدیم مراد درموقعیت بدی به سراغ ش می رود:

« زنگ در مراد را از جا پراند. عباس مسجدی بود. جا خورد. قیافه عوض کرده بود، ریش توپی و سبیل شارب دار ... واسه ام مشکلی پیش اومده. کمیته دنبالمه، فراری ام، ریختن تو مسجد اسلحه م رو فروخته بودم. ناکسا رفتن باهاش بانک زدن ...» ص 225

انشعاب درسازمان و چند پاره شدن و کشته شدن چند تن از اعضا در جبهه جنگ، فشاروخفقان های داخلی به محدود شدن فعالیت های سیاسی مراد منجر میشود. دراین گیر و داراست که فعالان سیاسی یک یک از ایران خارج میشوند.

مراد، خاطرات تلخی دارد از رفتارهای هموطنان درخارج از کشور. درپاریس به خانه علی دعوت شده و یکی از رهبران سازمان هم حضور دارد.

«چه خبر رفیق مراد یه کمی از ایران برامون بگو. داشت از اوضاع ایران میگفت که علی حرفش را قطع کرد. "تحلیل نکن رفیق مراد، فقط خبرارا برامون بگو" »

مراد از این برخورد به شدت ناراحت میشود. دلخور و دل خسته از رابطه ها و ندانم کاری های رهبران، پاریس را به قصد آلمان ترک میکند فضای آلمان مناسب است و با پیدا کردن دوستان فعالیت های سیاسی را از سر میگیرد.

اشاره اش به انحصار طلبی گروه های سیاسی، از راز عقب ماندگی های فکری سخن میگوید:

« آخرهفته ها دیدار از"منزای دانشگاه" ومیزسازمانهای سیاسی - غیرازمیزتوده ای ها اکثریتی ها و سازمان او – سرگرمی اش بود. گروه های سیاسی دیگر اجازه نمیدادند این سه جریان میز بگذارند . ...» ص 265.

مراد هرچه بیشتر با آدمها دمخور میشود، به همان اندازه آبدیده ترشده، ناگهان یاد حرف مادر میافتد

«اینجام مادر دست از سیاست ورنداشتی؟ بازم جلسه پشت جلسه. آخه تاکی میخوای تجربه کنی؟ یه ذره به فکر زندگی خودت باش. تازه شم مادر دور بری هائی که توداری، چشمم آب نمیخوره آبی از شون گرم بشه. پدرهم زیر لب گفته بود ... " پسر اینائی که من دور و برت دیدم یه مشت ابن الوقت بودند خرشون که از پل بگذره پشت سرنشو نیگا نمیکنند. ...» صص 72- 272.

رسول تازه ازایران آمده بود و از روزهای انقلاب میگفت:

«چندتا اسلحه گیرمون آمده بود از یه کلانتری تو طرفای میدون خراسون مصادره کردیم. گفتیم بریم سراغ خونه پولدارها تو شمال شهر. رفتیم سراغ قشنگترین و بزرگ ترین خونه طرفای تجریش بود. یه زن و شوهر پیر تو خونه بودن. خیلی ترسیده بودن. یارو پیرزنه گفت منم بچه هام مث شمان. اما تو خارج کشورن. هرچی میخواین ببرین اما با شوهرم و من کاری نداشته باشین. خلاصه چیزائی که به درد میخورد ورداشتیم فروختیم دادیم به سازمان.» صص 77- 278

برای شرکت درجلسه میزکتاب و مصاف با مخالفان عقیدتی - که آنها نیز میزکتاب دارند- تمرینات رزمی به منظور جنگ های تن به تن با آرایش جنگی و مسلح به ... بحث میکنند. درراه کسب آزادی مبارزه میکنند.. جالب است بدانیم که بنا به سنتِ دیرینه در اروپا، میز کتاب در روزهای تعطیل در دانشگاه ها و مراکز آموزشی و علمی، ازطرف دانشجویان با داشتن هرگونه عقیده و مسلکی برگزار میشود.

« راستی رفیق، ما حتمی باید تو جیب هامون اقلا فلفل داشته باشیم این دیگه لازمه، اگه یه موقع اقلیتی ها و پیکاری ها و مجاهدا به میز حمله کردن بپاشیم تو چشماشون. ... شهین که وظیفه داشت وسائل مورد نیاز را یادداشت کند تا هرچه سریعتر تهیه شود نوشت :"چند بسته فلفلِ خیلی تند" ...» ص 291.

درمیان این تبعیدیان وجوانان، که همگی با درد مشترکی از خانه و زادمان شان آواره شده اند، موج تازه ای ازجدال های مسلکی راه میافتد که آبشخور اصلی خشونت است و انتقام، یا علی یله اش کن. کسی درفکر راه و چاره منطقی نیست. یادشان نیست که برای چه آواره شده اند؟ ازدست چه کسانی گریخته اند؟ چه دستهائی دربدرشان کرده ؟ شگفتا همگی دنبال آزادی و دموکراسی هستند! ودرهمان حال آنقدر گرفتار زد و خوردهای بی حاصل هستند که نه تنها اهدافِ مبارزه، بلکه دشمن اصلی فراموش میشود و زمانی به خود میآیند که حکومتگران وطن، دستاوردهای قرن را در پشت بام مقبره ها به دار آویخته اند.

وقتی رسیدم به ص 316 ، با خواندن حکایت نشست جلسه کانون نویسندگان ایران در تبعید و برخورد دکتر پرویز اوصیاء و کمال رفعت، یاد شبی افتادم که درخانه دوست دانشمندم اسماعیل خوئی که درآن سال ها هر هفته پنجشنبه شب ها، بساط آبگوشت پارتی اش برپا بود و درآن اطاق پر از مهر و صفا عده ای ازیاران جمع میشدند تا نزدیکیهای صبح، بحث و گفتگو و شعر خوانی بود و لذت دیدار دوستان و شبی که کمال رفعت هم بود، ساکت و آرام نشسته بود. اوصیاء درپاریس بود و خوئی از کمال گله مند بود و با زبانی مهربان و دوستانه از برخوردهایش با دکتر اوصیاء انتقاد کرد و کمال با سکوت همه را گوش کرد و هیچ نگفت. احساس کردم که یا به حرمت صاحبخانه سکوت کرده یا از عملش نادم است. و بعد چند شعر خوانده شد ونیمه های شب خانه را ترک کرد. چندی بعد وقتی خبر فوتش را شنیدم، سیمای پردردش درآئینه خیالم نقش بست به انسانیت و بزرگواری اش درود فرستادم.

با بازآفرینی خاطرۀ آن شب، حالا که محجوبی و کمال و اوصیاء رفته و خوئی فرسنگها ازاینجا دور شده؛ غم سنگین غربت و دربدری را به شدت احساس کردم.

نقره کار، در «قبیلۀ من» پنجره ای به آینده گشوده، با معرفی قبیله اش، گوشه هائی از درماندگی ها و نابخردی های فکریِ جامعه ای با فرهنگ ورم کرده و پرمدعا را به نمایش گذاشته. با تصویری هنرمندانه، ملتی را روی صحنه آورده که در پایانه قرن بیستم، درشدیدترین بحران تقابلِ سنت و مدرنیته، بی توجه به پشت سر و حداقل به اطرافیان، با احساس وشوریدگی، تاویرانیِِ نهادهای مدرن میتازد وشگفتا که به پاسداری سنت های فرهنگ بدوی مینازد.

کتاب نقره کارگزارشی ست مستند، ازبی اندیشگی، ازدل پریشی و بیماری دردناکِ جامعه ای کهن با افکاری پیرانه. اینجا، یاد جمله ای افتادم که خانم هما ناطق دراثربسیار با ارزش خود" ایران درراهیابی فرهنگی" که درسال 1988 در لندن به چاپ رسید. انگار، خانم ناطق در این پاراگراف، ازحال و روزگار هموطنانش سخن میگوید:

«... یا درسالهای 1912 و به دنبال شکست مشروطیت ترکیه، روشنفکران ترک به نقد خود نشستند و نوشتند: آبشخور درماندگی ما چیز دیگری نیست جز ذهن آسیائی ما. سنت و نهادهای فرسودۀ ما. آن نیروئی که مارا بشکست، چیز دیگری نیست مگر نگاه ما که نمیخواهد ببیند، مغز ما که نمی داند از چه راه بیندیشد ... این ها هستند آن نیروهائی که مارا شکستند و شکست میدهند و خواهند داد.» ص 251- همان کتاب چاپ نشر پیام.

هر برگ از این خاطره های مسعود نقره کار، دردیست از آلودگیها و گمراهیهای فرهنگی به قدمت تاریخ . محرومیت و فقر و عقده های تلنبار شده دردل ها و میراث شوم جهل گذشتگان که نسل به نسل ادامه دارد . تا خانه تکانی اندیشه ها، در ذهنیت جامعه صورت نگیرد و گسست از سنت های ویرانگر فراهم نشود، به یقین، ظهور ناجیِ دیگر با تمهیداتی نو، سر آغاز دورتسلسل باطل دیگری را درسرنوشت محتوم ملت ما رقم خواهد زد.

لندن - 30 مارس 2006

لطفا براي مطالعه آثار اين نويسنده از وبلاگ هاي زيرديدن کنيد.

www.ketabsanj.blogspot.com

www.ketabedastan.blogspot.com

قبيله من: بازآفرینی تاریخ ، روایتِ انقلاب

http://naghdha.persianblog.ir — Wed, 19 Apr 2006 06:48:00 GMT

مسعود نقره کار

نشر نارنجستان – امریکا

چاپ نخست نوامبر 2005 – لس آنجلس

راوی داستان، با دیدن دکۀ سوسیس فروشی از سکوی راه آهن شهر فرانکفورت، بال و پر میگشاید و به تهران میرود. همراه با یادمانده ها به گوشه و کنارشهر سر میزند. دوست و آشنا را میبیند. در آئینه خیال، با زنده کردن گذشته ها با کوله باری از خاطره های تلخ و شیرین و حوادث آن روزگاران پرتلاطم و حکایت آنچه را که بر نسل خود و همنسلانش رفته، در دفتری به نام «قبیلۀ من» منتشر میکند.

نقره کار ار نویسنده های پرکار است که بعد از خروج ازایران مدتی دراروپا و بعدها راهی آمریکا و مقیم آن دیار شده است. با این حال درطیف نویسندگان پر تلاشی است که دلش، درهوای وطن میتپد و انگار که درپی سال ها کنده شدن اجباری ازخانۀ آبا و اجدادی هنوز، درنظام آباد و میدان خراسان و ده متری گرگان نفس میکشد و با بچه های محل در انتشارات چکیده و در عرق فروشیهای شرق و جنوب شهر تهران میپلکد.

کتابِ حاضر، خاطرات نویسنده است از زمانۀ پرالتهاب روزهائی که مردم ایران، در سراسر کشور با خیزش و هیجانی بی سابقه درتاریخ کشور، دل های پردرد و با صفای خود را معصومانه زیر پای مردی از تبار پیامبراسلام فرش کردند. میپنداشتند پیرمرد مشکل گشای دردها وآرزوهای برباد رفتۀ مردمیست که از دیرباز زیر سرکوب و خفقان منکوب شده و اوست که دنیای بهتری برایشان به ارمغان آورده است.

راوی داستان- مراد - پزشک و بزرگ شدۀ نظام آباد و گرگان از محله های پرجمعیت و فقیرنشین تهران است، برخوردار از حرمتی خاص بین اهل محل. انتشارات چکیده پاتوق عده ای از روشنفکران وهمان بچه های محل شده که با شروع انقلاب دور یک میز جمع میشوند. بحث و گفتگو آزاد است. بیان افکار واندیشه های کال وتوسرخورده ازهرنوعش تبادل نظر میشود. جمعی هستند هم طبقه که با هم بالا آمده اند و مراد هم با آنهاست و با آنها بزرک شده. دستی به قلم دارد و درعرقخوری و کوهنوردی با داشتن باورهای سیاسی متفاوت با رفقا گذرانده، با شروع انقلاب رابطه ها تنگاتنگ و عمیق تر میشود.

با شروع خط و خط کشی ها، مراد شنیده که میخواهند انتشارات و کتابفروشی چکیده را آتش بزنند. برای اطمینان به مسجد محل میرود.

«غیر ازجلال زاغول و عباس مسجدی "ناصر دماغ" هم توی دفتر بود و سه ژ – 3 کنارشان. مراد را بوسیدند. عباس مسجدی لیوانی چای تازه دم برایش ریخت. ... خب چه خبر دکتر؟ سراغ فقرا اومدی، آفتاب از کدوم طرف در اومده؟ ... والله کار و گرفتاری امان نمیده بیام سراغتون امروزم یه چیزی پیش اومده گفتم بیام باهاتون درمیون بذارم. ... شنیدم تو کمیته گفتن که میخوان کتابفروشی رو آتیش بزنن میخواستم ببینم درسته؟ اصلا قضیه چیه؟ ... ناصر دماغ صندلی اش را به مراد نزدیک کرد: آخه دکتر جون حسابه خودت جداست. کتابفروشی شده پاتوق کمونیستها ... یکی از بچه های کمیته اومد و گفت که شما توی کتابفروشی تاسوعا و عاشورا با قیمه های هیآت عرق خوردین، خب این حرفام هست. عباس مسجدی خندید. ناصرخان یادت رفته، مام خودمون این کارو کردیم. خلافای بدتر ازاینم تو تاسوعا و عاشورا کردیم ناصرخان. ... جلال توی خط زن های شوهردار کار میکرد و ناصر دماغ هم بپای کافه های لاله زار بود و "دکل باز.»

صص 28- 29

نقره کار، با این توضیح کوتاه، نخستین تشکل های انتظامی و قانونی را که از پائین ترین طبقات اجتماعی و همگی از اهالی محل بودند، معرفی میکند. - همانها که به نام کمیته های انقلاب در هرکوی و برزن شروع به کار کردند. - هدف او، صرفنظر ازهشیاری نورسیدگان درگزینه ها، نشان دادن پایه های قدرت مطمئن حکومت است که به دست محروم ترین قشر اجتماعی سپرده شده و طولی نمیکشد که بادست و توسط آنها، انبوه مخالفین و مدعیان از سر راه برداشته میشوند و پایه های حکومت مطلقه را محکم میکنند.

نقره کار، با به صحنه آوردن ناصردماغ دکل باز که بپّای کافه های لاله زار بوده وحالا رنگ عوض کرده و در نقش مردی مقدس مآب مدافع انقلاب شده، نقش لمپن ها را در پا گرفتن قدرت های موروثی نشانه میگیرد: اگر در رژیم گذشته شعبان بی مخ ها و باج گیرهای ناحیه 10 پرچمدار بودند، این بار نیز، همانها از منابع قدرت های پنهانی پشتیبانی میشوند و، روشنفکران، تحصیل کردگان، استادان، دانشجویان و دیگران باید از نیش چاقوی لمپن ها دم فرو بندند.

نویسنده کتاب، باکشاندن مردم عادی به متن ماجراها، قهرمانان و حامیان اصلیِ انقلاب را معرفی میکند. بیشترینها از گمنامان بیشمار و ساده اندیشِ کوچه وبازار و حاشیه نشین های شهری هستند و بخشی ازمحورقدرت که سنگینی بار مسئولیت ها را نیزدرک میکنند. تا جائیکه این حس از نظر خوانندۀ کتاب دور نمیماند - بنگرید آنجا که راوی میگوید: ... «ناصر دماغ صندلی اش را به طرف مراد کشید . ...» و همو بعد از شنیدن سخنان مراد و عباس مسجدی. « ... ناصر دماغ صندلی اش را به مراد نزدیکتر کرد و گفت...» این تآکید نویسنده که رک و رو راست از قول ناصر میگوید که : « ...آخه دکتر جون ... کتابفروشی شده پاتوق کمونیست ها ...» هشیاری مراد را به رخ میکشد. ممکن است این نظر نویسنده به مذاق خیلی ها خوش نیاید ولی پیداست که همان بپُای کافه های لاله زار، با احساس مسئولیت دکتر را به چالش گرفته است. باز آفرینی شخصیتِ تحقیرشدۀ طبقات پائین، درآستانۀ پیروزی و رسیدن به دروازۀ آزروها، مبانیِ دگرگونیِ تفکراجتماعی و زمینۀ «شناسائی حقوق فردی» را فراهم میسازد. حکومتگران نوپا با درک این معضل دیرینۀ اجتماعی، با درایتی کم نظیر در بازسازی شخصیت ها به درستی عمل کردند.

قتل وغارت های چپاولگران و هرج و مرج هایِ ذاتیِ هرانقلاب، دررژیم جدید نمیتواند، پرده و ساتری باشد درفراهم آمدنِ زمینه های سالم برای دسترسیِ اکثریتِ طبقه محروم و فقیر، در آشنائی با شخصیت طبیعی و حقوق انسانی خود.

این واقعیت که درانقلاب 57 اکثریتِ طبقات محروم جامعه مورد حمایتِ حکومت قرارگرفت و جان تازه ای یافت، نافی زشتکاریهای سیستم نیست. و ازاین دیدگاه است که نقره کار به درستی با بازخوانی حوادث آن روزهای پرتنش ، بازیگران را از پائین ترین قشرهای جامعه، ازبین هم محله ایها و همسالان و همسایه ها و جوانان و یا به قول خودش با اسم برازندۀ «قبیلۀ من» برگزیده ، کسانی را وارد صحنه کرده است که میشناسد و با آنها بزرگ شده به خلقیات همدیگر آشنا و خانواده های همدیگررا میشناسند، درخورتآمل است. با چنین روابط فشرده مراد کار بسیار شایسته ای پیش میگیرد: با بحث و جدل و گفتگو از آمال و آرزوهای آنها پرده برمیدارد. آنها را به فکر کردن و گفتن آنچه که به نظرشان میرسد وامیدارد، و این یعنی اعتماد دادن به طبقه و قشری که همیشه در حاشیه زیسته اند. و ازاین راه است که نقره کار، با نقب زدن به روان جامعه ، نقش طبقات و لایه های زیرین را دردگرگونیهای اجتماعی و مسئولیت های آنها توضیح میدهد و بخشی از رازهای موفقیت انقلاب را - البته با تصویر - برای مخاطبین ش روایت میکند.

مراد که طرفدار سازمان چریکهای فدائی است و از حزب توده متنفر، از انشعاب سازمان ها سخت دلگیر میشود. میپندارد، هر اتفاقی که درسازمان های سیاسی رخ میدهد زیر سر حزب توده است .انگار همان اوایل 58 بود که گرد و غبار یآس و نا امیدی برسراسر ایران پاشیده میشد. و آگاهان «صدای پای فاشیست» را میشنیدند. و مراد با احساس ناگواری درخود فرورفته، به خانه میرود و در سر سفره حرف های مادرو پدرش را نقل میکند:

« ... ازمنه بیسواد داشته باشین، قربون جدش برم اما این سید این مملکتو خراب میکنه. شمام مث سگ پشیمون میشین. این آخوندارو ما بهتر از شما میشناسیم ... » پدر که می ناب گونه هایش را سرخ کرده

میگوید « ... اینا اینقدر خرن که فکر میکنن مساله ی فحشارو با کشتن یه مشت فاحشه بدبخت میشه حل کرد ... آره پدر حق باشماست مارکس ام گفته که فحشا یه واژه اقتصادی ... » مادر وارد صحبت شده میگوید ... « اونو دیگه ننه به رخ ما نکش، مرتیکه با اون ریش و سبیلش میگن گفته دین مث تریاک میمونه ... آخوندا عقلشون بیشتر از اونه، قضیه را با صیغه ماستمالی میکنن ... » صص 40 – 41

هریک از این اظهارنطرها، روایتی ست ازتجربه ها وحاصل عمری ازنیش و نوش های زندگی وعصارۀ رفتارهای بومی، فرهنگی – اجتماعی ست.. دریغ که درآن روزهای پرالتهاب، فرصتی نبود برای درک و حس تجربه های گذشتگان. پیرمرد با هیبت پیامبرانه خود ملتی را مسخ کرده بود. آن وقت هم که پرده ها کنار رفت وچماق قدرت از زیر دستار سربرآورد، دیر شده بود. خیلی هم دیر شده بود. رجعت به آمال قرن هفتم و پیام های ویرانگرش در قتل عام های دگراندیشان تثبیت شده بود.

عباس مسجدی یک شب مراد را دعوت میکند به خانه اش.

«عباس ... تازه ازدواج کرده بود عروس را به خانه ای نیمه تمام، که هنوز دیوار اتاق هایش کاهگلی بود، آورده بود ... بساط کباب و عرق با همه مخلفاتش برپا بود. عیالش فقط آمد و سلامی کرد و رفت. دوچشم و دوابرویش دیده میشد. عکس بزرگ خمینی بردیوار و ژ – 3 گوشه اتاق اما بدون خشاب فشنگ.

استکان ها را لبریز عرق کرد لقمه ای برای مراد گرفت ... نوار "سوسن" را توی ضبط گذاشت. میدونی دکتر خیلی میخوامت تو خیلی به ما یاد دادی، خیلی ام به ما رسیدی همه جوره از ما پیشی، حتا تو عالم لوطیگری و لات بازی. ... خیلی نوکرتم، اونم به خاطر اینکه میدونم عاشق فقرا و زحمتکشانی. ... تو بچه های مسجد پشت سرت حرفه، میگن کمونیستی و بچه های مردمو کمونیست کردی، واسه کتابفروشی نقشه دارن ... من نوکر فدائی ها بودم، ... چقدر گلسرخی رو دوست داشتم ... به خاطر من کتابفروشی را به بند. اینورام کمتر آفتابی شو. قضیه جدی ی، بعضی ازاینا پستونه ننه شونو گاز گرفتن، رحم و مروت حالی شون نیس.» صص 62 - 64 .

انتشارات چکیده به مقابل دانشگاه منتقل میشود. جنگ ترکمن صحرا وگروگانگیری سفارت امریکا وحوادث کردستان که هریک به نوبه خود، روایتگربخشی ازچیرگی ارتجاع و درعین حال مبینِ غفلت های اجتماعی ست، که نقره کار با همان زبان ساده و صمیمانه خود خواننده را به قلب حوادث میکشاند. خواننده، غرق درغم و اندوه این همه فجایع میرسد به روزهای خونین ونکبت بار «انقلاب فرهنگی» که به سردمداری اوباشان و لمپن ها، با هدایت و زعامت عبدالکریم سروش – تحصیل کرده انگلستان – بهمریختن و گسستن کادرهای آموزشی و علمی، تعطیل دانشگاه ها و فرار مغزها از ایران را تدارک دیدند. وشگفتا که مدتیست، محافل علمی وفرهنگی وبه ویژه بی بی سی از ایشان به نام کارشناس اسلامی یاد میکند. باچنین تمهیداتی بود که زیر چتر رعب ووحشت و خفقان، دانشگاه هایش حسینیه و قبرستان شهدا میشود تا هویت دینی خود را درجهان امروزی بازسازی کند.

« ... جوانکی رنگ پریده خودرا توی کوچه انداخت، خیال کرده بود کوچه دررو دارد. بن بست بود ... پنج نفر بودن با چماق و میله آهنی و زنجیر و پنجه بکس، دوره اش کردند. به جانش افتادند.آنها نعره میکشیدند وجوانک چیزی مثل زوزه. ... جوانک دَمَر روی زمین افتاد. ریزترین آنها که ریش توپی سیاهی داشت بقیه را کنار زد و انگشت خودرابه مقعد جوانک فروکرد" اینم یادگاری داشته باش بچه کون" ص69 ... «نعره ها و ضجّه ها ... ازکوچه میآمدند داش علی در انتشارات را باز کرد. حزب الهی ها بر سر دو دختر ریخته بودند و کتکشان میزدند. تاب نیاوردند. داش علی و عزیز و حسن طوطی پا به کوچه گذاشتند آنها رفتند، دخترها ماندند با سر و صورت خونی.» ص71

نقره کار، از شلوغی ها وهرج و مرج ها روایت های هولناکی دارد.

« از خیابان ایرانمهر سراغش آمدند. ... عزیز خط خطی تیر خورده بود. نمیخواستند او را به بیمارستان ببرند. میترسیدند دستگیرش کنند. زخم عمیق و کاری نبود مراد پانسمانش کرد: "عزت خط خطی چاقوکش و باجگیرو چه به تظاهرات و انقلاب؟ ... جلو بیمارستان جرجانی بود جمعیت موج میزد. ... دوربر یک خود روی ارتشی ولوله به راه افتاد راننده خودرو که درجه دار بود زیر مشت و لگد مردم التماس میکرد ... سرنشین دیگر خودرو سرگرد بود. چند نفر او را به خودرو چسباندند. یک نفر کلت و کمربندش را برد. دیگری با چنگ پاگون و قپه اش را کند. مشتی بربینی اش کوبیده شد. خون فواره زد. هیچ نمیگفت ... جوانی جمعیت را با فریادش شکافت"بکشینش، بکشینش. قمه بزرگی از غلافی که به ساق پایش بسته بود بیرون کشید ... قمه را درون گلوی سرگرد فرو کرد. ... خون بیرون جهید و ... جمعیت مات شده مینمودند. میگن یه عده م ریختن تو شهر نو چند تااز خانم ها و جنده هارو کشتن. میگن لت و پارشون کردن. با چاقو وقمه و دیلم . حالا اینا که چیزی نیست درب و داغون کردن سینماها و کافه ها و بانک ها و فروشگاه ه که هیچ این "آبجو شمس" رو بگو یه شیشه آبجوشم سالم نذاشتن ... از همه خنده دارتر رفتن خوکدونی کارخونه هائی که کالباس و سوسیس میساختن، بنزین ریختن خوک هارو زنده زنده سوزوندن. بعدشم کارخونه رو درب و داغون کردن.» صص160 – 162

روزهای انقلاب هرج و مرج بود و همه جا بوی خون و انتقام گرفته بود. جلوگیری از خشونت و خونریزی و نهب و غارت مشکل بود اما، غیرمقدور نبود. دیو خشونت ، زمانی ازپرده بیرون افتاد که درسیاهی شب ، پشت بام مدرسه رفاه، با خون افسران اسیرو بدون محاکمه رنگین شد و انتقام کور بعنوان نمادی ازقدرت تثبیت گردید. مردم ساده دل و غنوده درخوش خیالیِ با دلبستگی به انقلاب، مدتی در انتظاروعده ها نشستند. رفتارها به گونه ای بود که خیلی زود به ماهیت حکومت پی بردند و از تب و تاب های اولیه افتادند.

لطفا براي مطالعه آثار اين نويسنده از وبلاگ هاي زيرديدن کنيد.

www.ketabedastan.blogspot.com

پس از نيم قرن

http://naghdha.persianblog.ir — Tue, 11 Apr 2006 06:15:00 GMT

با عرض سلام خدمت دوستان گرامي٬ علاوه بر وبلاگی که در بلاگ اسپات دارم منبعد سعی می کنم که اين وبلاگ را نيز آپديت بکنم. ر.ا

راز پیروزی کودتای 28 مرداد
محمدجعفر محمدی
انتشارات فروغ کلن آلمان – چاپ اول 1382

درباره نویسنده کتاب:
محمد جعفرمحمدی، ازاعضای سازمان نظامی حزب توده با درجه سروانی دستگیر وبه اعدام محکوم میشود. اعدام دستجمعی افسران، درآن سال ها سر وصدای زیادی درداخل و خارج ازایران به راه انداخت و کودتاگران را متوحش کرد. درنتیجه، محمدی با یکدرجه تخفیف و بعدها دراثر بخشودگی ها با گذراندن دوره پنج سال و چند ماه ؛ در سال 1337 از زندان خلاص شد. ایشان بعداز رهائی بار دیگر فعالیت های سیاسی را به طور زیر زمینی از سرگرفت و پس از انقلاب بهمن 1357 از ایران خارج شده اکنون ساکن آلمان است.
محمدی، درپیگیری ماجرای کودتا، تصمیم میگیرد که با جمع آوری مدارک واسناد، واقعه کودتای 28 مرداد را همانطوریکه خود شاهد وناظر بوده مکتوب کند.

این واقعیت را نباید نادیده گرفت که درباره کودتای 28 مرداد گفتنیهای زیاد از افکارعموم پنهان مانده و بررسی ها ادامه دارد وهنوز در پیِ بیش ازنیم قرن،. گذشته ازاسناد رسمی طراحان اصلی یعنی انگلیس وآمریکا و همدستان ایرانی، روایت های زیادی در پستوی دلها محبوس مانده است که هر از گاهی از بایگانی ها و خلوت خاطره ها سرریز میشود و به بیرون درز میکند. از آنهاست اثر تازه ای از محمد جعفر محمدی، از افسران وابسته به حزب توده؛ که سالی پیش درآلمان منتشر شد. نویسنده به جهت برخورداری از اطلاعات فنی درنحوه شکل گیری و اجرای کودتا مسائل تازه ای را مطرح کرده و ضمن بررسی، همانطوری که در پیشگفتار آورده راویان و تحلیلگرانی که با ناراستیها و کژ فکریها، حوادث ورخدادها را خلاف واقع ثبت و ضبط کرده اند به باد انتقاد گرفته. جا دارد که از این برخورد انتقادی نویسنده قدردانی کرد. چرا که این معضل ریشه دار فرهنگی، یعنی تحریف تاریخ از بزرگترین آفت های ملی ماست و تازمانی که نویسنده ها، مسئولیت فردی و حرمت قلم را در راه بده بستانهای خصوصی و گروهی و سازمانی، نادیده میگیرند این نابسامانیها ادامه خواهد داشت. غفلت وسهل انگاریها زمانی فاجعه بار میشود که با نهادینه شدن قلب حقایق، جامعه از معنویت تهی شده، تزویر و نیرنگ و ریا جای واقعیت مینشیند. دروغ و دوروئی عادت میشود که شده، همچنانکه تا به امروز روابط اخلاقی و خصلت های فرهنگی مارا این مرده ریگ جان سخت باستانی رقم میزند!
نویسنده کتاب حاضرّ، ازانحراف سخنگویان مسئول که قرار است بخشی از تاریخ معاصر کشوررا روایت کنند و داوریهای آیندگان براساس نقل و قول آنها صورت گیرد، دل پری دارد و به درستی ازآنها انتقاد میکند. در مقابله و تحلیل مسائل، اگرهم برخی جاها به صراحت حرفی نمیزند اما همینقدر که تنی چند از یاران و هم اندیشانش را به چالش گرفته، نشانی از آزاداندیشی و باور به حقیقت گوئی را به رخ میکشد. برایش مهم نیست که فلان دوست دیرینه یا فلان هم اندیش سابق و لاحق چگونه درمورد شخص وی داوری میکند، مهم این است که وقایع تاریخی را همانگونه که اتفاق افتاده باید گفت و نوشت. نه با افکار سازمانی و یا زیر نفوذ جریان های روز وقایع را تحریف کرد برای خوشامد این و آن.
نگاه صریخ و روشنِ نویسنده به حوادث، باچنین دیدگاهی شروع میشود. دراشاره مستقیم به نطرات بابک امیرخسروی عضو مرکزی حزب توده درکتاب «نظر از درون به نقش حزب توده ایران» و سخنان مغشوش نویسنده اش که، پیچیده سخن گفتن را ضروری تشخیص داده که متأسفانه در بیشترآثار آقای بابک امیرخسروی امانتداری رعایت نشده و استنباطات شخصی و ازپیش تدوین شده حزبی را بیشتر به خوانندگانش نقل کرده است بی آنکه مسئولیتها را درنظرگرفته باشند، قابل ذکر است. بگذریم، همانطوری که ذکرش رفت آن کس که درباره تاریخ قلم میزند و نظر میدهد، درگام نخست باید اعتقاد به راستگوئی وباور به تقوای امانتداری داشته باشد تا وقایع را دقیقا آنچه اتفاق افتاده نقل کند که با کمال تأسف ایشان خطراین گونه لغزشها را ناچیز میشمارند . این که بعد از نیم قرن هنور نسل حاضر از جزئیات کودتا اطلاع درستی ندارد، همانطوری که از محتوای انقلاب مشروطیت و دیگر خیزش ها بیخبر است و حتا از هدر رفتن و بیراهه افتادن انقلاب بهمن 57؛ درهمین اغتشاش های فرهنگی ست که هرکس هرچه دل تنگش خواست، گفت ونوشت بدون رعایت کمترین ضابطه و معیاری ازمسئولیتها که درصورت عدم رعایت گذشته از گمراهی اجتماعی، واگذاشتن تدوین تاریخ کشور برعهده بیگانگان خواهد بود همانطوریکه درگذشته ها بوده است.
نویسنده، حوادث روزهای پرتنش مرداد 32 را تعقیب میکند بانقل جزئیات، حتا حرکت مسیر تانکها و قرار گرفتن آنها را درنقاط ویژه شرح میدهد. با مقایسه نقل و قول های متفاوت از زبان بازیگران، به منطور روشن کردن واقعیت رخدادها، نقش هریک از عاملان را ثبت میکند. شاید همین حس کنجکاوی نویسنده است که خواننده، با میل شدید حوادث را دنبال میکند تا هرچه زود تر از گره خوردگیهای ماجرا سردرآورده و دشمنان داخلی را بشناسد.
نویسنده میگوید: «برخلاف تمامی کتب، نشریات و مقالات منشرشده درباره این رویداد تاریخی، این نوشته به جنبه های سیاسی آن توجهی ندارد و فقط از دید نظامی به بررسی و موشکافی کودتای 25 و 28 مرداد 1332 میپردازد.» ص 15. بنا براین هدف نویسنده پیشاپیش روشن میشود که قصد و غرض از نگارش کتاب روشن کردن مسائل و وسایل فنی کودتاست نه ازدید سیاسی. گواینکه خواننده کتاب هرچه پیش میرود و با گذر از ریزه کاریها ونقش افراد، با بررسی فنی کودتا آشنا میشود،؛ ولی جابجا نشانه هایی میبیند از سایه روشن های سیاسی که ذهن نویسنده را محاط کرده است. به این نکته درآینده اشاره خواهم کرد.
آنچه بر اهمیت این اثر میافزاید نگاه نویسنده است به زمان وقوع حادثه که با کنجکاوی و دقت به ریزه کاریها، خواننده را به پادگان ها میکشاند. مقررات نظامی را شرح میدهد. وظایف افسر نگهبان و دیگر مسئولان مربوطه را یادآوری میکند تا میرسد به جان مطلب که تجهیزات رزمی آماده به منطور پیشگیری ازاقدامات کودتاگران؛ وچگونه دراثرغفلت ستادارتش مصدق؛ تانکهای حاضر و آماده در اختیار کودتاگران قرار میگیرد. البته نویسنده مسئله را باز میکند. پرده هارا کنار میزند وجزئیات حوادث را به ذهن خواننده تزریق میکند که صحنه تغییر افسر نگهبان و نحوه کار این تعویض، داستان بسیار شنیدنی ست که شاید تا به امروز کمتر صحبتش در میان بوده است. و آن آماده سازی و تسهیلات مقدماتی و درعین حال سرنوشت اصلی کودتا را رقم میزند. محمدی، با یادآوری غفلت مسئولان وقت به ویژه افسر نگهبان مسئول پادگان سلطنت آباد که با ترک محل خدمت و تفویض پست نگهبانی به افسر دیگر که خلاف مقررات نظامی بوده، اعتقاد دارد که عوض کردن پست نگهبانی که منجر به اجازه حرکت تانکها به سمت تهران ونمایش قدرتنمائی عربده جویان اجیر در خیابان ها، ایجاد رعب و وحشت بین مردم، بیرون آمدن سرلشکر زاهدی از مخفیگاه و حمله مسلحانه به خانه دکتر مصدق و ... تا تکمیل پروژه کودتا. و همه، زیرسر سلسله عملیات پنهانی بود که با بیرون رفتن تانکها ازپادگان سلطنت آباد شروع میشود.

جا دارد که برای درک درست اختلاف ها و کشمکش های میان دربار و حامیان شاه – اعم از روحانیون و ملاکین و ... از طرفی ومصدق و احزاب و گروه هایی که دراثر برافتادن رضاشاه ازاریکه قدرت شکل گرفته بودند- اشاره ای بشود. به ضرورت طرح این مسئله اجبارا باید اند کی عقب برگشت وبا نگاهی گذرا شمه ای از وضع سیاسی سالهای قبل از حکومت دکتر مصدق را وارسید.
با برکناری رضاشاه از سلطنت، جنگ قدرت درسراسر ایران از سر گرفته شد. حضور قوای نظامی بیگانگان درایران، مشکلات تازه ای را پیش آورد که اگر درایت برخی ازمعمرین سیاسی درمیان نبود شاید همان اوایل کار آتش نفاق و اغتشاش در سراسر کشور زبانه میکشید. ملاکین وسرخوردگان قدرت وبیش ازهمه روحانیت پرچمدار جنگ قدرت بودند که درآن موقعیت، دربازسازی قدرت ازدست رفته با ترفندهای گوناگون اهداف بلند پروازانه خودرا تعقیب میکردند.
شکل گیری حزب توده و استقبال مردم ازآن بهانه ای شد در دست زمینداران و سنتگرایان، که هرمخالف را به اتهام توده ای یا به تهمت گوش کردن به یک سخنرانی، دهقان بدبخت و مفلوک را دستگیر وروانه زندان کنند که کمترین تأثیر ویرانگرش پاشیدگی خانواده ها بود و خالی شدن روستاها و راه افتادن سیل گدایان از روستا به شهرهای دور و نزدیک.
نمونه های فراوانی درتاریخ ثبت شده ازاین رقابت ها و قدرتنمائیها داخلی چه به صورت عصیان و چه صورت طغیان محلی که مدتها، منطقه ای را کانون ناامنی کرده است. گذشته از قیام افسران خراسان و قیام قشقائیها و شکل گیری دوحکومت خود مختار آذربایجان و کردستان و بهم خوردن نظم موجود دربیشتر نقاط کشور، اثرات تبعی عصیان ها درداخل مراکز قدرت نیز؛ گرچه بی سر و صدا بود و دور از چشم مردم؛ با این حال درسیاست گذاریها ئ تصمیم گیریها بی تأثیر نبود.
مثلا در روزنامه های بعد از شهریور 20 هرازگاهی ازباند ارفع در داخل ارتش مطالبی جسته و گریخته به چشم میخورد که ازنظرمردم عادی چندان قابل توجه نبود. بعدها معلوم شد که باند ارفع در داخل ارتش یک واقعیت بوده که زیر نظرانگلیسیها اداره میشد وهمه جا نفوذ داشتند حتا پشت اتاق خواب شاه با گماشتگانی در کابینه! و اگر ارفع رقیبی پیدا میکرد بطور قطع درنقش حریف در اختیار قدرتی دیگر بود و نقش مقابل او را برعهده میگرفت. حاصل آنکه هیچیک از این بازیگران به نفع توده مردم گامی برنمیداشتند. آلت فعلی بودند برای حفظ قدرت بیگانگان.
اشاره نویسنده کتاب به رقابت میان ارفع و رزم آرا، برای خوانندگان ازآن جهت قابل توجه است که:
«ارفع و رزم آرا رقیب یکدیگر بودند. تا اینکه درسال 1329 باند ارفع با طرحی که توسط سرهنگ اخوی و سرهنگ دیهیمی ریخته شده بود، رزم آرا را ترورکردند که به زندگی او پایان داد. ... رزم آرا باحفظ قدرتش درارتش، با رأی اکثریت مجلس شورایملی به سمت نخست وزیری منصوب شده بود وشاه به شدت بیم داشت که رزم آرا بااستفاده از این قدرت عظیم با یک حرکت کودتایی او را ازصحنه خارح نماید. ... با طرح توطئه باند ارفع به دست یکی ازمریدان آیت الله کاشانی درمسجد سلطانی مورد هدف گلوله قرارگرفت» ص 136. حتا رسوایی این زد و بندها تا آنجا پیش رفته که سرهنگ دیهیمی درنامه ای به شاه مینویسد:
«چنانچه اعلیحضرت به خوبی میدانند برای از میان بردن سپهبد رزم آرا غیر ازآقای علم هیچکس به اندازه چاکر سهم نداشت.» ص 137
از فحوای نامه معلوم میشود که درقتل رزم آرا، شاه و علم وآیت الله کاشانی با باند ارفع همکاری کرده اند.
تعجب آوراینکه درزیرنویس ص136 آمده است که« درکالبدشکافی جسد رزم آرا معلوم شد که گلوله اسلحه کمری کلت بوده نه گلوله ای که از طپانچه خلیل طهماسبی شلیک شده بود.ازقراریکی ازدرجه داران تیرانداز ارتش را درلباس غیرنظامی جزو همراهان امیراسدالله علم وزیر دربار جازده بودند.»

درچنین بحران همه جانبه، موج فزاینده و مدام بالا رونده ادبیات و هنر و سیاست، در اوج بود اما، بدون تعقل وبیشتر متکی به احساس، با شتابزدگی پیش میتاخت . میل به جهش بدون آمادگی و تمرین کافی؛ و نکته مثبت شکل گیری احزاب و تشکیل گروه های سیاسی بود با نشر روزنامه و نشریات فراوان وبالا رفتن میل مردم به مطالعه و جذب گرایشهای هنری واینها از دستاوردهای بزرگ همان آشفته بازاری بود که دربیداری مردم اثر گذاشت. نتیجه گیری یا نیک و بدش مطمح نظر نیست. بحث را به درازا میکشاند. اما اصل ماجرا این است که فضا، فضای مساعدی نبود برای ظهور و حضور مصدق.

اصل ماجرا این بود که حکومت مصدق، برای ایران استبداد زده نابهنگام بود. شخص شاه وعوامل سنتی حاضر به پذیرش افکار او نبودند. میگفتند مردم ظرفیت تحمل آزادی را ندارند. مصدق اهل قانون بود و منطق، پذیرفتن این گونه توجیهات استبدادی برایش سخت بود. میخواست حرمت قانون را همگانی کند و به جامعه تسری دهد. وازآنجائی که احترام به فرد را الفبای آزادی تلقی میکرد، براین باوربود تا زمانی که حرمت انسانی فرد و احترام به قانون رعایت نشود کارها به سامان نخواهد رسید. حوادث بعدی نظر او را تأیید کرد و این معضل اساسی تا به امروز همچنان مانده و با خون و گوشت مردم عجین شده است. گردانندگان کشور درکل نه شاه و نه اطرافیان آمادگی خانه تکانی و بریدن از ازگذشته ها را نداشتند. شرایط حکومت قبیله ای با حمایت سران مذهب و زمینداران، بیشتر به مزاج درباریان و سنتگرایان سازگاربود تا یک حکومت مدرن پارلمانی. مشروطیت نیز با ذهنیت سنتی وسایه کاملا سنگین اسلامی درآن زمانه پرتنش پا گرفته بود. این درست است که قوانین و لوایح پیشرفته اروپا در قانون اساسی گنجانده شد. اما آیا مردم توانستنداز تمدن اروپائیان به مفهوم واقعی متأثر بشوند؟ گذشته از ضوابط سیستم حکومتی کشور، روابط پیچیده جامعه نیز آماده قبول آن نوگرائیها نبود. این سخن به مفهوم نفی مشروطیت نیست. دستاوردهای آن خیزش بزرگ، ازحوادث تکان دهنده ای بود که جامعه را دگرگون کرد و دریچه های معارف جدید جهانی را روی ایران گشود اما نتیجه دلخواه را نداد؛ انقلاب بهمن 57 شاهد زنده این مدعاست. غفلت مردم، پیام آن خیزش را درنیافت، ذات قدرت مسلط را نادیده گرفت. سرتاسر دوران مشروطیت را دربیخبری واسارت ذهنی گذراند فرصت خودشناختن پیدا نکرد همچنان مجال نجات از یوغ «نیندیشیدن» را که فرهنگ غالب بوده و هست. تا بوده وهست اتفاق تازه رخ نخواهد داد، تابکارگرفتن اندیشه که چاره ساز نهائی ست. با تحریک و تهییج احساس میتوان موج عصیان و طغیان را بالا برد و کمر قدرت را خماند، اما درمان قطعی نیست و به جا به جا شدن چماقدار منتهی میشود. چماق را باید نابود کرد. چماقدارهمیشه بین مردم است و با ماست. ماهمیشه به جنگ چماقدار رفته نادم وزخمی برگشته ایم. زانو به بغل فرورفته درحیرت از زاد و ولد چماقداران، چشم انتظارآن اسب سواریم با چماق زرینش!

انقلاب 57، گسست تاریخی اتحاد تاج و عمامه بود که چکمه پوشان حذف شدند. و این بهترین تجربه بود برای مردم که ذات و گوهر هر دورا محک زد. ثابت شد که بقای عمر هر دو گروه، با شبانی این گله بزرگ به وسعت ایران بستگی دارد.
اظهارات مصدق دردادگاه شنیدنی ست:
«اعلیحضرت تلفن فرمودند "ظهربیایید" ... برای ناهار رفتم. اعلیحضرت فرمودند که : "هیئتی ازمجلس آمدند اینجا و میخواهند نگذارند من بروم" عرض کردم "قربان اینها را ملاقات بفرمائید اگرعرایض صحیحی کردند، قبول کئید و تشریف نبرید ... از اتاق که آمدیم توی سرسرا، دیدم آقای سیدمحمد بهبهانی و حاج شیخ بهاالدین نوری رفتند توی اتاق با اعلیحضرت ... ما بلا تکلیف ماندیم که چه بکنیم. برویم یا بمانیم. به وسیله پیرنیا سفارش کردم. فرمودند "بروند" َ ص140« ... سرگرد خسروانی رئیس باشگاه تاج عده ای از ورزشکاران باشگاه تاج را روز 9 اسفند، جلو منزل اعلیحضرت جمع کرده بود. ازآنجا وقتی من با اتومبیل خودم حرکت کردم و به خانه ام آمدم دنبالم کردند.» ص 139
درتشریح آسیب شناسی اجتماعی، درد دلهای پیرمرد را باید گوش کرد و با امیال وافکارش آشنا شد. میگوید:
« ... برادرش شهاب خسروانی که با وکلای موافق دولت یکی بود آمد گفت " برادرم را آزاد کنید" شب گفتم "شهاب خسروانی، برادر شماست نماینده مجلس هستند. این برادر شماست. این سرگرد کار خلاف قانونی کرده، چند روز توقیف میکنیم، هیچ کاری نمی کنیم. بعدا مرخص میکنیم. گفت"باشد." مجازاتش انتظامی بود. گویا درژاندارمری بود. چرا درپست خودش نبوده؟ بروید ازبرادرش بپرسید ... اگر چنین آدمی بودم تمام اشخاصی که آمدند بالای خانه من، در را شکستند و عکسشان پیداست، همه معاف شدند غیر از یکی دونفر که به حبس پنج یا شش ماه محکوم شدند این کار سبب شد که همه با من مخالفت کنند و بگویند" درجامعه ای که مجازات نیست، امنیت نیست، چرا سیاست شدید نکردید؟" ...َ »
نویسنده اینگونه اغماضها را به باد انتقاد میگیرد:
«ادامه سیاست مماشاتگرانه ورویه سازگارانه دکتر مصدق نخست وزیر قانوئی مملکت بود که همچنان اجراشد ونسبت به توطئه کنندگان آتی کاملا رعایت شد وآمد به روز ملت ایران آنچه نباید بیاید.» صص 43 – 141
سرهنگ مبصر که بازجوی محمدی بوده و در قضیه انفجار آدران به او مظنون شده است. طی نامه ای از طریق سرتیپ ریاحی رئیس ستاد از دکترمصدق میخواهد که او را بازداشت کند ولی دکترمصدق زیر نامه فوق مینویسد« نتیجه تحقیقات را ازهمه کس حتا شهربانی و ژاندارمری پنهان نگاهدارید. دروضع آن افسر (سروان محمدی) هیچ تغییری ندهید. فقط محرمانه مراقب او باشید.» صفحه 300 کتاب «پژوهش نقدی برخاطرات فردوست. "آدران" اثر سپهبد محسن مبصر چاپ لندن. 1996
همین رفتار وروش دکتر مصدق ممکن است مماشات و تساهل تلقی شود ولی اگر مسئله مورد داوری قرار گیرد آن روی سکه موضوع رفتارو رعایت قانون است که باید درست و دقیق اجرا گردد. مصدق، با توجه به حس مسئولیت بزرگی که به گردن دارد وصیانت حقوق فردی مردم کشور را به دوش میکشد میخواهد بگوید تا زمانی که جرم طرف ثابت نشده نباید کسی را بازداشت کنید. درک چنین مسئولیت برای بازپرس نظامی قابل درک نیست. این است وجه امتیاز و برجستگی دکترمصدق با دیگر مسئولان زمانه.
محمدی دربخشی از کتاب، تحت عنوان «عملکرد سرتیپ تقی ریاحی» برخورد انتقادآمیزی دارد با رئیس ستاد ارتش، که ملاقات ایشان با سرهنگ اخوی شنیدنی است.
ازمفاد نامه ای که آقای ریاحی درتاریخ 30 سپتامبر 1986 از نیس به سرهنگ نجاتی مینویسد چنین برمیآید که رئیس ستاد باسرهنگ اخوی روابط نزدیکی داشتند وصمیمانه باهم دوست بودند. روز 26 مرداد بعد ازلو رفتن کودتای اول و بازداشت سرهنگ نصیری، سرهنگ اخوی که بنا به عقیده نویسنده کتاب طراح اصلی و گرداننده داخلی کودتا بوده، ریاحی را به منزلش دعوت کرده درحال بیماری بعلت یرقان شدید(ازترس اعدام) بستری ست میگوید « ... "تیمسار ما دسته افسرانی که شما حالا همه شان را میشناسید، فکرمیکردیم با اقدام علیه مصدق یک چاه نفت کشف کرده ایم ولی اشتباه کردیم . من تصمیم دارم در برابر شما انتحار کنم." با گفتن این کلمه، یک هفت تیر از زیر سرش بیرون کشید و به طرف مغزش برد. من پریدم و هفت تیر را ازدستش گرفتم، که گلوله توی لوله اش بود ... آن موقع بنای گریه را گذاشت ومن کمی دلداریش دادم وازمنزلش خارج شدم ... » زیرنویس صص 55 - 154
رئیس ستاد میداند که سرهنگ اخوی جزوافسران مخالف مصدق است و حتا از فعالیت هایی که علیه مصدق داشته با خبر است.
« ... من به مناسبت اینکه سال ها بوداخوی را میشناختم وضمنا میدانستم جزو افسرانی بود که علیه مصدق اقدام میکرد. ... من دستور دادم از بازداشتش صرفنطر شود. ... دیدم یرقان دارد (ازترس اعدام) ... » ص 56- 155
پاسخ محمدی به این تمارضها، پخته وحساب شده است. انگار روح آزاد منشی و تبلورحرمت مصدق به«حقوق فرد» راِ تذکر میدهد و پرده از سهل انگاری ها و رفیق بازی های آقای ریاحی برمیدارد.
« اولا یرقان مرضی ست ویروسی و تنها از طریق انتقال ویروس شخص مبتلا به بیماری یرقان میشود .... ثانیا کدام اعدام؟ من به خاطر ندارم که درزمان حکومت دکتر مصدق کسی به اعدام محکوم شده باشد؛ حتا به جرم ارتکاب به جرایم سطح بالای جنایی. همین نبودِ مجازات و مکافات درخور و شایسته با مجرمان بود که توطئه کنندگان ضد حکومتی بدون ترس و واهمه، به هرگونه اقدام ماجراجویانه ای دست میزدند.»
ص 156.
و این درحالی ست که خواننده در حین مطالعه پی برده است که نویسنده، با سوابق و ماهیت سرهنگ اخوی بیشتر آشنائی دارد تا رئیس ستاد!
قبلا درماجرای دستگیری و کشتن سرتیپ افشار طوس، شرح واقعه راازقول نویسنده خوانده تا رسیده به:
« صبح زود روز بعد از شبی که توطئه گران، افشار طوس را زیر شکنجه های فراوان غیرانسانی در تپه های تلو به شهادت رساندند ... سرگرد بازنشسته عزیز فرزانگان را با لباس غیرنظامی درمحوطه اداره موتوری ارتش درعباس آباد دیدم. درحالی که کمی مضطرب و کفشهایش پر ازخاک بود ... از او پرسیدم، عزیز این چه وضعی است؟ چرا کفشهایت این چنین خاکی ست؟ ... پاسخ داد" با اخوی تلو بودیم" ... من که تا آن لحظه هرگز نام تلو را نشنیده بودم، در فکربودم که تلوچیست؟ آیا تلو نام کافه یا مهمانخانه ای است ... طولی نکشید که ... در روزنامه های صبح همان روز خبر داده شده بود که جنازه افشار طوس در تپه های تلو کشف گردیده است. « ص 148

حکومت مصدق با خزانه خالی و اعتصابهای کارگری و مخالفت وکارشکنی های عوامل بیگانه درلباس خانگی، ازهرطرف درفشاربود. کشته شدن رئیس شهربانی تیر خلاصی بود به حکومت ملی وبزرگترین لطمه را به شخص مصدق واردآورد . دربار و روحانیون، عده ای از نمایندگان مجلس و روزنامه نگاران و بخشی از افسران ارتش در توطئه علیه سقوط مصدق، اتحادی ننگین وشرم آور درخدمت به بیگانه و اثبات نوکری به اجنبی را فراهم آوردند! و این سئوال هنوز برلبهاست : آیا با این همه پستی و رذالت چه جای سخن گفتن است از شرف ملی و بالیدن و لافیدن به مرزهای پرگهر!
« ... در هفته کودتا، سیا آنقدر به روحانیون پول داد که اصطلاح "دلارهای بهبهانی" بسیار رایج گشت و ارزش بازار سیاه دلار به یک سوم کاهش یافت. ... وودهاوس برآورد میکند که رشیدیان هرماه حداقل 10000هزارپوند به کیسه روحانیون، سیاستمداران و سردبیران روزنامه ها سرازیر میکرد. صص3-197
با حمایت وهدایت استعمار، نهادهای سنتی ومذهبی و روزنامه نگاران اجیر، سروصدای گسترش کمونیست و برباد رفتن اعتقادات دینی مردم را برسر زبانها انداختند. ازنگاه سنتگرایان .در چنان شرایط گیج کننده؛ چماق و اختناق عمومی یک وطیفه میهنی مذهبی! محسوب میشد برای حفظ مقدسات.
قبلا اشاره کردم که نویسنده ضمن پژوهش "فنی کودتا" به مسائل سیاسی نیز توجه داشته. با نمونه هایی که دراین کتاب آورده نشان داده که هرگز از یادآوریُ مظالم، تبعیض و اجحاف ومداخلات ناروای انگلیسی ها در جنوب، غافل نمانده است.
« ... سوزاندن گاز طبیعی به جای انتقال آن برای مصرف داخلی و اداره آبادان مثل یک شهرک شرکتی که فروشگاهها وباشگاه ها مرتب رفتار تبعیض آمیزی علیه "ساکنان بومی" داشتند و ... شرکت مثل یک قدرت استعمارگر دیده میشد. ...» ص 75 – 174
محمدی در این کتاب، بارها از «کنترل» معادن یاد کرده و "این مضمون دائما تکرار شونده" را ذکر میکند.
«شفرد به طورخصوصی تأیید کرد که انگلیس میتواند حتا معامله 40 – 60 را بپذیرد. مادامی که "کنترل دردست اوباشد" ... باید کنترل مؤثررا حفظ کنیم ... وزارت خزانه داری توصیه کرد که درموضوعات حاشیه ای امتیاز بدهید اما روی مسئله حیاتی "کنترل" محکم بایستید ... » ص 179

کودتای 28 مرداد، تنشهای اجتماعی و جنبش های فکری گوناگون را یکسره عقیم کرد. چالش هایی که در آن دوازده سال، درپس بیست سال اختناق پیش آمده بود، ازنفس انداخت. زمین گیرشان کرد. جلوه های آزادی با تمرین های اولیه که درحکومت دکترمصدق درحال تبلور بود و شکفتن؛ به بند کشید. نهادهای کارگری و سندیکاهای صنفی ودیگرتشکلات فرهنگی وهنریِ را ازبین برد..پیام آورتحول را با شانه های خمیده زندانی کرد. دستاوردها به گاهِ تمرینِ دموکراسی دراین کویر نفرین شده تباه شد. طولی نکشید که آمال ملی با هدایت استعمار به دست استبداد وارتجاع داخلی، برای چندمین بار روانه مسلخ شد.
وقتی کتاب رابستم با دهها سئوال بی جواب، عاجز و درمانده اربازیهای سیاسی و آبروباختن ها و هدر دادن ارزش و فضیلت ده ها کار مثبت و مؤثر درراه تعالی کشور که انکار و نفی اش همانقدرخطاست که پنهان کردن خطاها و لغزشها. وهنوز درمانده ام ودرجستجوی پاسخ منطقی، حتا، قانع کننده با آنهمه فداکاری که پادشاه وقت درصیانت منافع شرکت نفت ازخود نشان میدهد تا جائیکه در سر این بده بستان حیثیت خود را به شدت لکه دار میکند، اما دروقت گرفتاری با آن بیماری کشنده نه تنها به دادش نمیرسند بلکه با رفتارهای غیرانسانی با تن بیماراو را که به خانه دوست پناه برده ، راه نمیدهند؛ خلاف همه رابطه های اخلاقی و دیپلوماسی !
پنداری، نفرین بود، نفرین پیرمرد؛ که آتش به هستی زد و خاندانی را ویران کرد

يادآوری:

http://naghdha.persianblog.ir — Sat, 23 Apr 2005 05:31:00 GMT

نقدو بررسی کتاب «حاکميت ملی ودشمنان آن» نوشته دکتر فخرالدين عظيمی و « انسان در شعر معاصر» نوشته زنده ياد محمد مختاری را در اين آدرس بخوانيد: http://www.ketabsanj.blogspot.com

لطفا مرا از نظريات وانتقادات خود آگاه نمائيد. سپاسگزار خواهم شد.

http://naghdha.persianblog.ir — Sun, 10 Apr 2005 01:30:00 GMT

دوستان گرام: بعلت اشکالات فنی که در پرشنبلاگ پيش آمده است از اين بعد٬ نقد و بررسی کتاب را در اين آدرس بخوانيد: http://ketabsanj.blogspot.com/.

در سوک آبی آب ها

http://naghdha.persianblog.ir — Thu, 31 Mar 2005 06:41:00 GMT

در سوک آبی آب ها

بهروز شیدا

چاپ دوم . نشرباران 1383

246 صفحه

کتاب، شامل بررسی آثار تنی چند ازنویسندگان معاصر ایرانی ست با مضمون های متفاوت که نویسنده، با تیزبینی وکنجکاوی، گذشته ازاینکه به غنای ادبیات تبعیدی افزوده است، دریچه تازه ای گشوده برای شناخت نقد و بررسی کتاب با روشهایی کاملا چشمگیر که نوآوریهایش امید آفرین است.

نویسنده، آثار بیست و دو نفرازنویسندگان و شاعران معاصررا بررسی کرده و نطرات روشن خود را دراین مجموعه گرد آورده است. وجه امتیاز این کتاب، گذشته از بررسی های دقیق و منصفانه، پیامیست که فضیلت قلم را درهریک ازجستارها به رخ میکشد. حرمت و مقام والای هنررا ارج مینهد. به ویژه اینکه «نقد» را درجایگاه اصلی مینشاند. امید است این شیوه و رفتارآموزنده اش سرمشق نویسدگانی باشد که نقد را ابزارتصفیه حسابهای شخصی تلقی میکنند.

روش شناسی بهروز و نگاهش به نقد وراهکارهای تفکرانتقادی از آن جهت قابل تأمل است که با وجودی که صد وبیست سی سالی از آغازتجدد خواهی درعرصه اجتماعی فرهنگی ایران میگذرد، با تمام مدعاهای مبالغه گویان بی بن و مایه، هنوز نتوانسته ایم زمینه های «نقد» و جا انداختن نقد برپایه «تفکرانتقادی» را فراهم آوریم. دل خوش کرده ایم به چاپ کتابهای گذشتگان وبیشتر سخنسرایان، گهگاهی هم در زمینه های خاصی که البته جای شکر و سپاسش باقیست و مکانش محترم ولی چرا گامی درفراهم آوردن بستری مناسب برای بحثِ نقد و انتقاد، این معضل بزرگ فرهنگی اجتماعی برداشته نشده سئوالی ست که برلبها خشکیده و انگار که با آخونده زاده وطالبوف و ... به دنیای سکون رفت و زیرگرد و غبار زمانه فراموش شد. قصدم به هیچوجه نادیده گرفتن زحمات تلاشگرانی که کم و بیش دراین عرصه ها قلم زده اند و همچنان میزنند نیست، اما پذیرش و مقبولیت اجتماعی نقد حتا درمیان مدعیان و نخبگان نیز بحث انگیزاست. و هنوز این سئوال بی جواب مانده که در پس چندین دهه آشنائی با دنیای غرب و ادبیات و فرهنگش، و ازسرگذراندن دو انقلاب بزرگ، با آن همه سابقه تاریخی دراین کشور، چرا تاب تحمل نداریم؟ ازنقد وانتقاد گریزانیم. چرا انعکاس پیام اندیشمندان درهیاهوهای محفلی به کینه توزیها و دشمنیها بدل شد و گوهر پیام نقد به گوش کسی ننشست و نمینشیند. این سماجت و عناد تا کجا ادامه خواهد داشت؟ تاکی این شرمندگی جهانی را باید تخمل کرد و ازسر

ناچاری به تاریخ چندین هزارساله فخر فروخت و لافید. فکرنمیکنید که فقدان نقد، ادبیات ما را آسیبپ پذیرکرده، خوره به جانش افتاده. چرا هیچیک ازآثار ادبی ایرانیان را به محافل خارجی راه نیست. میباید که گنداب فرهنگ پدرسالاری را هم زد و آنقدر هم زد تا ازلایه های عفونت و گندآلودش، پند و اندرزهای بسته بندی شده و پوسیده بزرگان را که قرنهاست به نام {یادگار نیاکان!} مردم را درسکون جهل مرکب به اطاعت و بدتر ازهمه به بند سنت ها معتاد کرده بیرون کشید وباچشمان بازعلتهارادید.عامل فلاکت راشناخت ولمس کرد و به درمانش پرداخت.

تا زمانی که این مرده ریگ پیرانه با ماست. برداشت وتلقی عمومی از«نقد» و«انتقاد» همان مترادف دشنام و هتک حرمت به دیگران است و روایت همچنان باقی!

با این حال نمیتوان تمامی بار گناهان عقب ماندگی را به گردان گذشتگان و حتا متحجرین زنده وحاکم انداخت و اززیربار مسئولیتها شانه خالی کرد و با معاذیر گوناگون کناری نشست. آنهم درزمانه ای که سرتاسر کره خاکی به دهکده کوچکی تبدیل شده، چشم به معجزه دوخت و درانتظار آن اسب سوار، ناطر استمرار فلاکت های اجتماعی شد. میباید که غبار ازسستی و بی اعتنائی ها زدود تا این ویرانه سرای پوسیده فرهنگی را با آغازی نو بنیاد نهاد با تازه هائی که «اندیشه» را جایگزین «مبالغه» کرد. حماسه را به میدان جنگ وسخنسرائی را به حدیث گویان و منبریان واگذاشت، به بذرهای تازه که با شکست انقلاب جوانه زده وکم کم بالا میآید امیدوار بود نمونه تکان دهنده آن درمراسم عاشورای امسال چشمگیربود. دختران و پسران سیاهپوش وهمه به ظاهر عزادارشهید کربلا، باهشیاری کاری کردند که فغان آخوندهای متحجررا درآوردند. فریادشان بلند شد. خشم شان گرفت. گفتند جوانان در مراسم سوگواری با سخنان کفرآمیز سینه زنی میکردند شب عاشورا به خوشگذرانی و بالماسکه تبدیل کردند. این اتفاقات زمانی رخ میدهد که امنیت فردی ازمردم سلب شده و حکومت برای مهارجوانها زندان ها را از ناراضیان پرکرده است.

***

به نظر میرسد که بهروز به سرشت گمشده این مشکل فرهنگی پی برده، با نگاه چند جانبه به نقد، بحث های گوناگون را در این مقوله دامن میزند که نمونه هایش را دراین کتاب میتوان مطالعه کرد.

جستارهائی را که دراین بررسی انتخاب کرده ام، مدخل سایه واریست در آشنائی با روش نقد، نقدی ازآبشخور«عقل نقاد»؛ که بهروزشیدا پیش گرفته است. وهمو ازطریق چالش های فکری راه را برای «تفکر انتقادی» به مفهوم علمی بازمیکند. کوشش این بررسی درراستای نگاه بهروزاست به توضیخاتی که دراین کتاب آورده است.

پژوهش و بررسی یک اثرکه بنا برسنت دیرینه تنها درزبان و قالب وتحلیل های سلیقه ای و در نهایت انگشت نهادن روی لغزشهای دستوری واملائی خلاصه میشد؛ این بار، درنگاه بهروزازتحلیل های روانشناختی و جامعه شناسی گرفته تا فضا ونمادسازی قصه، عرفان چینی و اسلامی و ایرانی، اسطوره های کهن وحتا نگاهِ تیز به تئوری های سیاسی و آرمانها و مشربهای مکتبی وسیاسی - که مشغله ذهنی عمدهِ چند نسل ازجوانان کشور بود - را دربر میگیرد و وسعت دید نویسنده را چشمگیر میکند. بهروز، گستره نگاهش به نقد، با سنت نقد نگاری اختلاف های فاحشی دارد. راهش جدا و بستر فکری اش بازتراست. با ابزاری نو به تمیز تفاوتها و استفاده از مضمون هائی با کیفیتی مکتوم، نقد نگاری بیرمق ادبیات را تکان میدهد. تفسیرهایش نیاز به شهود ذهنی بیشتری دارد که باید دقت کرد و شکافت؛ از حق نباید گذشت همو با توانائیهایی که درمکاشفه عقاید و آرای نویسنده ها دارد به خواننده یاری میرساند تا حل معضلات را دریابد .به این بخش ازروایتی که برگزیده است دقت کنید:

«من میگویم جناب تا وقتی که مثل شلاق، باران نزند به سر و صورتت و زیرپایت نفهمی چه جانوری است و دایم آب لب پربزند توی قایق فکسنی ات و باد برت ندارد. حالیت نمیشود که چه وضعی است.» ص 33 به نقل از "هشتمین روز زمینِ شهریار مندنی پور"

خواننده متوجه میشود که عده ای با یک قایق زواردررفته به دریا رفته و دروسط دریا گرفتار امواجی شده اند که جان سرنشینان را به خطر انداخته است. در این ماجرا کسی حرف راوی را جدی نمیگیرد و دردش را نمیفهد. این ساده ترین برداشتی ست ازمفهوم این پاراگراف. اما پیام اصلی را خواننده باید کشف کند وانسان، استدلال عقلی را درکلیه امور ملکه ذهن خود قرار دهد. عقل سلیم میگوید: درزمین سست و زلزله خیزدرگذرگاه سیل نباید خانه بنا کرد. باید آگاه بود وهشیار. با ابزار فرسوده به مصاف هیچ شناخته و ناشناخته نباید رفت.

این است آن بخش ازکیفیت مکتوم که در بالا اشاره کردم. اما ازکنار تفسیرهای تحلیلی نویسنده که گواه برتسلط اوبرحوادث سیاسی ست نباید بی اعتنا گذشت. خواننده، انگارتاریخ چند دهه پوچی و دو انقلاب بزرگ را ورق میزند آنهم با روایتی همخوان با سبک داستان به صورت تمثیلی: «هشتمین روز زمین داستان تمثیلی است. تمثیل انقلاب شکست خورده مردمی که در سرزمین همیشه زمستان خویش، چشم امید به باران و سبزی داشته اند و سیل و گِل آبه نصیب برده اند. تمثیل روشنفکرانی که با اندیشه های رنگ باخته به جنگ حکومت ها رفته اند و درلحظه های تعیین کننده، تنها به خویش اندیشیده اند. تمثیل روشنفکرانی که یا تن داده اند و یا به بی حافظگی تاریخی دچارشده اند.تمثیل مردمی که شکست وپذیرش، تبدیل به بخشی ازناخودآگاهِ جمعی شان شده است. تمثیل کسانیکه هنوزچشم امید نبسته اند. تمثیل روشنفکرانی که فراموش نکرده اند.» ص 39 - 38

***

در«فضاها و نمادها» (نگاهی به داستان های غلامحسین ساعدی)

نویسنده بانگاهی ژرف، دربررسی آثار وداستان های ساعدی، اشاره های جالبی دارد که از هر

جهت قابل تأمل است. پرسشهائی پیش کشیده که بنیادیست. مسئولیت پذیری نویسنده وخواننده را گوشزد میکند و صداقت متن هرنوشته را که به راستی عبرت آموز است. مینویسد:

«او یکی ازبرجسته ترین نمایندگانِ داستان نویسی ایران در "دهه چهل" است. راوی صادق یک دوران. ... رابطه نویسنده و یک دوران تاریخی چگونه استت؟ رابطه نویسنده و متن چیست؟ خواننده و متن چگونه یکدیگررا باز می آفرینند؟ همه موضوع تاریخ نقد ادبی تلاش درجهت پاسخ به این ابهام هاست.» ص 71

نویسنده با شناخت درست ار رابطه تاریخ و حکایت وداستان با پیش کشیدن این موضوع بحث را باز میکند و ازداستانهای اولیه ساعدی «توپ» یاد میکند. ساعدی که درآن داستان، بخش هایی از جنگهای دوران مشروطیت را درآذربایجان، و مداخله روسهای تزاری با همکاری فئودالهای محلی را بازآفرینی میکند با نقل و قولهایی ازمتن داستان، خواننده را به قلب حوادث آن سال های پرتنش میبرد که خیزشی پراز امید بود برای رهائی مردم از چنگال ظلم و ستم و بیعدالتیهای کهن. و بعد اشاره ای دارد به یک صحنه از داستان که اوج فلاکت اجتماعی و فرهنگیِ را مانند یک سند تاریخی ثبت شده؛ دراذهان مخاطبین ش زنده میکند:

«سگهای گنده، هرکدوم قد یه الاغ که همین جورردیف پشت سرهم نشسته بودن ... چهاردهاتی اسب مرده ای را پوست میکندند دوربرشان، دهها کلاغ پرریخته و گردن درا منتظربودند. بوی لاشه دیوانه شان کرده بود ... کله گاو را جدا کرده روی سنگی گذاشته بودند وتعداد زیادی زنبور دور چشم ها و زبان آویخته حیوانات جمع شده بودند ... صدای جغد از چند گوشه بلند میشود و شب فرا میرسد.» ص 74

بهروز، به کانون ماجراهای داستان نقب میزند. با ارائه تصویرجباران غالب، برگی ازتاریخ سراسر خونبار وطن را ورق میزند.

«دراین میان "ملاهاشم" که برای نجات گوسفندانی که درمیان ایل ها دارد به کوه و بیابان زده است، توسط قزاق ها اسیرمیشود وبه عنوان بلد به خدمت ژنرال درمیآید. ره بران ایل ها این خیانت را نمی بخشند و به جرم همکاری با دشمن او را به دهانه توپِ به غنیمت گرفته شده می بندند و هرتکه اش را به گوشه ای میفرستند.» ص 74

درهمین بخش است که نویسنده ضمن بررسی نقادانه از دو اثر بسیار درخشان ساعدی : {عزاداران بیل و ترس ولرز}، «ازترس و مرگ دوهمزاد جدائی ناپذیر» یاد میکند.

بهروز، بررسی آثار ساعدی را با این داوری صادقانه به پایان میرساند:

«داستان های ساعدی بازنویسی تاریخ نیست؛ نفی تاریخ است به نفع تاریخِ انسان، به نفع تاریخِ بی انتهای رنج های انسانِ نوعی، به نفع تاریخِ غمها واشک های انسانِِ یک عصر. داستان های ساعدی منشورچند وجهی افشاء است ازطریق پنهان کردن. صحه برتنهایی انسان است درروبه رویی با فضاهای خوفناک؛ تأکید برسرگشته گی انسان است دربرابر سلطه گر و سلطه پذیر. » ص 89

***

نویسنده کتاب در«شبنم و شیر درپستان های نیلوفر» (حاشه ای بر زنان بدون مردان شهرنوش پارسی پور) را مورد پژوهش قرارمیدهد. باهمان سبک و سیاق خودش با حوصله و دقت بیشتر و اشاره به این که « ... بیانِ ماجرایی نامحتمل است که درخدمت القای یک نگرشِ اخلاقی، اجتماعی و یا سیاسی قرار میگیرد.» وبعد با شرح کوتاهی درتعریف ازمشخصات افسانه و قصه رمزی و قصه تمثیلی با آوردن مثال هایی از متون کلاسیک - از هزار ویکشب . مرزبان نامه – عقل سرخ سهروردی و کلیله و دمنه – قصه زنان بدون مردان را با نگاه تازه ای پیوند میزند به زوایایی ازعرفان چینی واسلامی وایرانی و«گشایش رمزِ این تمثیل ... » را در چنین

مجموعه گسترده بررسی میکند.

درنگاه بهروز، کتاب «زنان بدون مردان» بیشتر یک اثر عرفانی ست یا لا اقل بر نگرش های عرفانی تکیه دارد. تأکید ایشان بر سه مکتب فکری عرفانی – چینی . اسلامی . ایرانی – و شرح موجز ومفید درهریک ازمتون مکتب های یاد شده، این فکررا بیشتر تقویت میکند. اما به ناگهان درپایان نتیجه گیری از عرفان چینی، با خواندن ... «طلب، اراده و تلاش درجهت تصرف درجهان بی خردی است. زنان بدون مردان میخواهد این اصل را ازطریقِ آمیزش عرفان های چینی و ایرانی – اسلامی و برگذشتن از هر دوی آنها دگرگون کند.» ص 97 ، همه چیزرنگ میبازد .دریچه دیگری درذهن خواننده باز میشود انگار که نویسنده دارد فکر

مخاطبینش راغلغلک میدهد تا ناشکفته ای را تجویزکند. چرا که قبلا خوانده است« ... فراسوی هردو را که بخواهی بفهمی به ورای یکی و دیگری بیندیش تا به یکتائی برسی. دل چگونه میتواند اینهمه فراخ باشد؟ با خُرد اندیشی.»

مکاشفه وشرحه شرحه کردن یک اثر، کار«نقاد» است. نقادی، که «عقل انتقادی» را میشناسد و ازآن بهره میبرد. بهروز ازاین عقل وعلم بهرمند است آثارش در اثبات این مدعاست. حسن دیگری هم دارد که نباید نادیده گرفت وآن، به چالش گرفتن اندیشه مخاطبین است درهمین اثر، انگار که با خواننده به بحث وفحص نشسته و دائم فکرخواننده را به زوایایی میکشاند که درهرگوشه اش، کورسویی ازمعرفت؛ سایه انداخته است. اصولا هرمتن هنری را که خالی از مشخصه های « تحریک اندیشه» باشد، نباید جدی گرفت. واین یکی از سجایای هنرمندانیست که به تفکر انتقادی باور دارند.

در نقد و بررسی قهرمانان زنان بدون مردان که هریک دارای فکر و هویت خاصی هستند، نویسنده به مکاشفه میپردازد. اندیشه های عرفانی مکتبهای گوناگون را درافکار یکایک نقش آفرینان زنان بدون مردان کشف میکند.

مهدخت «اینک او "من" گمشده ای است که بی سرانجامی عرفانِ اسلامی – ایرانی را تمثیل میبخشد» ص 98 و فائزه بی آنکه نظم و سنتی را روی برتابد، نرینه گی را برای ارضای نهاد خویش طلب میکند. چنین عشقی عشق نیست. بی عشق به یک کلیت، امتزاجِ یین و یانگ معرفت نمی آفریند .فائزه متوسط میماند و ... . »

این بخش کتاب که به نظرمیرسد ازجالبترین بخش های این مجموعه است و بیشتر سروکارش با مکتب های فکری گوناگون، نتیجه گری پایانی اش را به دقت باید مطالعه کرد:

«در زنان بدون مردان "نهاد" جایگاهی ویژه مییابد، عشق وطلب قامت راست میکنند، شورش برسنتها موعظه میشود. بی آنکه زنی از قهرمانان این افسانه با تاریخ و تنش های اجتماعی بیامیزد، بکارت تبدیل به تمثیل نقش مادینه گی و چگونگی شدن میشود. فارغ از بستر زمانی داستان و فارغ از سیطره هولناک جمهوری اسلامی بر جامعه امروز ایران، زنان افسانه

« زنان بدون مردان». شبنم و شیررا درپستان و نیلوفرعروج درزهدان دارند. تنها باید خود بخواهند.»

اعتبار داوری های بهروز، گذشته از بینش روشن و زلال ش به فرهنگ جاری، از تسلط او به ادبیات کلاسیک فارسی نیز نشانه هایی دارد که درجای جای هرجستار کتاب چشم گیراست.

***

درملتقای معصومیت و قدرت (نکته هایی درمورد برادرم جادوگر بود اکبرسردوزامی)

دربررسی این کتاب، که ازآثار بسیارباارزش اکبر سردوزامی است، گفتنی زیاد است و بهروز شیدا به حسرت چنین آغاز میکند:

« ازگلوی راوی برادرم جادوگر بود دوصدا به گوش میرسد. یک صدا ازجهان بریده است و به گربه ای پناه برده است که فرمانروای خانه اوست. این صدای مأیوس که برمعصومیت برباد رفته خود و جهانی اش به حسرت مینگرد مرثیه خوان انسانی است که از شکوه تهی است.»

حسرت برباد رفتن آمال ملتی ست که درمسلخ قدرت دستاربندان و سلطه اقتدارگرایان مذهبی به خون نشست. درد بزرگ زمانه وفاجعه ای که جبرانش برای هرایرانی سخت دردناک است. درد اصلی زمانی دل هارا به آتش میکشد ومیسوزاند که فریادجانسوزاکبر سردوزامی این قصه نویس صمیمی وغریب، در کاسه سر خواننده می پیچد:« وقتی انسانی که میگویند همه شکوه و جلال زمین و آسمان در اوست، اینگونه زود، اینگونه دردناک، حقیر شده – مرده باشد، چی میشود راجع بهش نوشت؟» ص 109

درد سردوزامی، درد ملتی تحقیرشده و پوچ شده است که در غوغای کاسبکاران مذهبی گم شده است و امروزه بی آنکه فریادرسی به این همه تبعیص وتجاوزها باشد، جهان دیوسیرت سرمایه داری تمامیت شرافت ایرانی را دربازار مکاره به حراج گذاشته، فارغ از درد ورنج ملیونها زندانی دریک زندان بزرگ به وسعت ایران؛ هنوز برسر تاراج منابع زیرزمینی اش با دلالان نفت وگاز به چانه زنی سرگرمند. چشم بربازار برده فروشان ُدبی و ... که دختران و پسرانش را به حراج گذاشته اند می بندند و حاکمان اسلامی با فریب مردم درسودای بهشت و جهنم، با همکاری ابلیس در پیشواز دلارهای نفتی؛ حتا خدا را نیز پی نخود سیاه میفرستند!

***

این گردونه دار پیر (نکته هایی درمورد سوشونِ سیمین دانشور)

داستان، دربرگیرنده حوادث سالهای جنگ دوم جهانی است که قوای نظامی متفقین ایران را اشغال کرده و نظامیان انگلیسی درشیراز اند . یوسف قهرمان اول سووشون فئودال بزرگ و تحصیلکرده، مبادی آداب، دارای سجایاییست که نمیتوان با دیگر فئودالهای بیرحم و زورگو مقایسه کرد. دل رحم است و متواضع و شدیدا میهن پرست دلِ خونی ازحضور بیگانگان و اشغال کشور دارد. یوسف، نقش اول داستان را دارد وآغاز سووشون با نام او.شروع می شود.

« ... او می خواهد تقسیم آرد را به کمک دوستانش برعهده گیرد و رعیت هایش را به مهر مینوازد. درجلسات مردانه طرح مقاومت میریزد با پسرنوجوانش ازمبارزه و آرمان سخن میگوید و سرانجام با گلوله ای به خاک می افتد ... » ص 195

زری، زن یوسف تنها میماند . عشق برباد رفته، زری را دچار بحران میکند. درنتیجه با گذشته خود کلنجار میرود. « " یوسف به زنش سیلی زد و این اولین باری بود که چنین می کرد ... آمرانه گفت خفقان بگیر. درغیابم فقط یک مترسک سر خرمنی!" درمقابل پرخاشِ یار اما، زری جز فریاد تناقضِ درون سلاحی ندارد. یوسف گذشتهء او را دزدیده است هرچند لحظه هایی به او بخشیده است که از عشق گرم است.»

درسووشون همه زنها ازمردها کتک میخورند و زیر تحقیر مردها خُرد میشوند. فاطمه خواهر یوسف ازبرباد رفتن آرزوهای زنانه اش، به خشونت مردانه فئودالها روی آورده « ... با تنبان روی اسب می نشستم و مزارع تریاک کاری را زیر پا میگذاشتم ... دهاتیهارا به چوب فلک می بستم. خدا از سر تقصیراتم بگذرد." عزت الدوله هم در تعریف سرگذشت خود میگوید " دیگر این آخریها دست از رو برداشته بود و خانم می آورد خانه. اول درحیاط بیرونی و آخر سری دراندرونی. آخریها عاشق خانم صدتومانی شده بود. میگفت شأن خانم صدتومانی اجل ازاین است که ببرمش حیاط بیرونی.:"» ص 199 -198

سووشون فصلی ازتاریخ اجتماعی فرهنگی کشورماست که عادتهای خفتبار و ننگینِ مردانه را درقالب داستان به نسلهای آینده روایت میکند. اگرتاریخ نگاران رسمی ازمزایای کشف حجاب اجباری اوراق تاریخ را آرایش کرده اند، نویسنده مسئولی هم که خود و والدینش ازحامیان تجدد بودند، با شجاعت، از فجایع و ظلم و ستمی که برزنها میرفت، تاریخ را با صداقتی مینویسد که

تاریخ راستین مردم ِ این سرزمین محسوب میشود.

و کلام آخر اینکه: «درسوک آبی آب ها» را باید به دقت خواند. بدون مبالغه درهریک ازاین بررسیها نوآوریهایی هست که برای نخستین بار به چشم میخورد. ازآنهاست «جست وجوی عبث آینه پیوند(یادداشتی برجهان متون صادق هدایت) ص 203.

با سپاس از بهروز شیدا با این اثر بیاد ماندنی اش.

www.naghdha.persianblog.com

گدار

http://naghdha.persianblog.ir — Thu, 17 Mar 2005 08:34:00 GMT

گدار

حسین دولت آبادی. انتشارات نقطه. جلد اول. چاپ یکم. 419 صفحه

ورود به رمان گدار به خاطر شیوه خاصی که نویسنده به کار برده کمی دشوار است. ولی اگر خواننده ای همت کند از این مدخل بگذرد و پا به دنیایی که حسین دولت آبادی آفریده بگذارد، گرفتار طلسم نویسنده ای هشیار و هوشمند میشود تا پایان رمان.

جای خالی راوی

در رمان گدار، جای دانای کل، یعنی نویسنده ای که به همه چیزآگاه است، خالیست و درسراسر کتاب نشانی از او نیست. خودگوئی سه نفر، سه شخصیت اصلی داستان، رمان را به پیش میبرد. بی شک باید سه چهار فصل کتاب را خواند تا روابط این سه قهرمان را روشن کرد . «صابر نقره فام» فرزند شاطر و برادر دختر زیبائی به نام فلک. «جمال میرزا» نابرادری و یه به قول نویسنده پیش زاده شاطر که گویا مادرش چند صباحی صیغه شاطر بوده و لاجرم با صابر برادر است. «معراج زمخشری» (معراج خرکش< سردارسرخپوست، غول و … ) برادر شیری صابر نقره فام است. درواقع اینها سه شخصیت اصلی و نقش آفرینان «گدار» هستند. که مثلث اولیه و یا سه پایه را به وجود میآورند. سببی برادرند و نسبی دوست و رفیق که پایان دوره اول، زندگیشان را زیر یک سقف یعنی در زندان قصر فیروزه میگذرانند. رمان با شیوه جالب و جذاب پیش میرود و خواننده به مرور درمییابد که چرا سر و کار آن سه به زندان کشیده شده است. جمال میرزا دانشجوی فراری خلبانی که قصد داشته از مرز دریائی قاچاقی عبور کند و به اردوگاه فلسطینی ها برود که دستگیر میشود و به زندان میافتد. صابر نقره فام که میباید او راهمراهی میکرده، مسیرش عوض میشود و به خاطر عشق جیران آتشی، با مستشاران آمریکائی درمیافتد و به قصد کشتن خودش و مستشار آمریکائی جیپ ارتش را به دره میاندازد و سر از دیوانه خانه درمیآورد و پس از مدتی دوباره به زندان برمیگردد. معراج زمخشری (معراج خرکش) عاشق فلک، دختر شاطر است و همین عشق او را تا مرز جنون میکشاند و تا آنجا پیش میرود که لباس تیمساری میپوشد و به خواستگاری میرود. خلبازیهایش بیخ پیدا میکند و بعد از ضرب و شتم چند افسر و درجه دار نیروی هوائی، غشی از آب درمیآید و به زندان میافتد. این سه نفر و سرگذشتشان مانند سه رشته درهم تنیده محور اصلی رمان را به وجود میاورد. مثلث های بعدی هرکدام با این سه نفر تشکیل میشوند.

زمانه، زمان و مکان

درگدار، خواننده با دو زمان و چندین مکان سر و کار دارد. زمان اول مقطعی است بین یک ماه و نیم و دوماه که آن سه باهم در زندانند. مکان ثابت است و زمان تقویمی راست و درست. روایت هریک از آنها از قصر فیروزه شروع میشود و پس از طی یک قوس و گاهی چند قوس دوباره به همانجا برمیگردند. زمان دوم، در واقع پرشهای ذهنی آنهاست به گذشته و آینده. دراین زمان، مکانها تغییر میکند و زمان به شکل دایره هایی است که گاهی برهم مماس میشوند. رمان به لحاظ تاریخی دربرگیرنده حدود سی سالیست، شامل دهه های سی، چهل و پنجاه. به این مسئله باز برمیگردیم.

نویسنده با ظرافت خاصی، گاهی سرنخی به دست خواننده میدهد تا مخاطبینش اهمیت وقایع را به فراست دریابند. مثلا قتل پدر جمال میرزا– نبی دباغ – در سی تیر اتفاق میافتد و جمال درآن سالها پسر بچه ای است چهار پنج ساله. با اشاره به اعدام طیب درپادگان عشرت آباد تهران، درسال 1344. معراج که هم زندان اوست، باید 19 یا بیست ساله باشد و صابر و جمال هم احتمالا در همین حدودها هستند. دهه پنجاه با ورود رئیس جمهور آمریکا به ایران، راه افتادن جنبش چریکی، گوشه هایی از نارضائی و نفرت مردم، به ویژه جوانان به حضور گسترده آمریکائیان است که صابر نقره فام با کنایه میگوید :

«ارباب اومده به املاک شخصی اش سر بزنه.»

بن مایه های گدار

گدار بازگشایی دوره ای از تاریخ دهه های اخیر ایران است و یادرآور وقایع کشور درحال تحول، که دولت آبادی با زبان پخته و آهنگین خود مفاهیم اجتماعی را درمخالفت با سیطره استعمار نو (آمریکا) و طرح کشتن یک افسر آمریکائی مطرخ میکند. به کنار از گرایشهای عقیدتی، این واقعیت تاریخی را نمیتوان کتمان کرد که پس از کودتای 28 مرداد و سرازیر شدن هزاران مستشار نظامیٍ آمریکائی به ایران، تنش های تازه ای به وجود آمد که مردم، حضورشان را برنمیتابیدند. صفحات 77 به بعد گدار، تجلیگاه این تنفر است. «آخه این ننه سگا از اون سر دنیا اومدن و تو ولایت ما میچرخن و روز به روز پروارتر میشن …» ص 78. مخالفت با نفوذ آمریکائیها واقعا ریشه دارتر ازآن بود که تحلیلگران و تاریخ نویسان رسمی، از دید یک راهگشای اصلاحات اقتصادی و یا معماران فرهنگ نو به آنها نگاه میکردند. از نظر گاه عمومی تسلط مشاوران آمریکائی درایران، آموزش جوانان به سمت و سوی فرهنگ آمریکائی هدایت میشد. هرتکان تازه برای مطالبه هرگونه تقاضای نوخواهی مشروع، با کنترل آنها زیر ضربه ساواک حورد و نابود میشد. حتا گزینش کتاب دردانشگاه ها با راهنمائی مستشاران بود. این فکر آن چنان بین مردم قوت گرفته و.نارضایتی عمومی را بالا برده بود که گسترش زندانها و سرکوب جوانان را، ناشی از مداخلات مستشاران آمریکائی میدانستند. تا جائیکه گفته میشد قدرت اهریمنی ساواک را آمریکا و اسرائیل درایران بنا نهادند. این درست است که اصلاحات در ارتش و نظام اقتصادی و فرهنگی و علوم و فنون درحال پیشرفت بود و نیاز به کارشناسان و مشاوران خارجی نیز ضرورت اساسی هر اصلاحات درجهان سوم است ولی استخدام مشاور و مستشار فرق دارد با چیرگی و آمریت همه جانبه عوامل بیگانه درکشو؛ آن هم درجامعه ای که از حضور بیگانه خاطره های تلخ بسیاری دارد . گذشته از آن ذهنیت تاریخی، نفوذ مذهب و حفظ آئین های کهن مسلط تا بن استخوان در تک تک ایرانی ها، حتا امروزه نیز رقم زن روزمرگیهاست. آمار رسمی از حضور بیش از سی هزار مستشار آمریکائی درارتش خبر میداد. اختصاص بودجه کلان به این مستشاران و مشاوران، در زمانه ای که مردم در تهران و شهرستانها از وسایل بهداشت و آموزش و پرورش در مضیقه بودند آزار دهنده بود.

غرض از این گفتار نه یاد آوری تنشهای آن سال ها، بلکه تأییدی بر روی نادانی و بی توجهی دولتمداران به افکار و گرایشهای جامعه و نابخردی حکومتی است که در بزنگاه تاریخی از سنجش و تشخیص موقعیت ها درماندند و درخواب خرگوشی غنودند و مصیبت هائی برای مردم پیش آوردند که امروزه، ملت ایران در صدمین سال مشروطیت، سوگوار و پریشان از این رجعت و غفلتِ تاریخی، دنبال هویت خود میگردد.

ازاین نکته نیز نباید غافل شد که حضور بیگانگان و مداخلات آنها همیشه ازدغدغه های فکری روشنفکران وقلم به دستان ماست. آنها که خاطره های تلخی از مداخله بیگانه دارند در هر شرایطی دولت ها درتنگنا قرارداده و ازهرگونه تذکرات تند و تیز انتقادی غفلت نکرده اند. اینجاست که حضور مؤثر معماران و پیشگامان فکری - به ویژه بین جهان سومیها - باعث ناراحتی دولتهای استبدادی شده است. در دهه چهل بهمن فرسی با اجرای نمایشنامه «چوب زیربغل» و بعدها غلامحسین ساعدی در «چوب به دست های ورزیل» در مخالفت با مداخله و حضور بیگانگان اعتراض های شدید خود را درقالب نمایش و داستان ابراز کردند. رضا براهنی درسال 1369 با انتشار «رازهای سرزمین من» دخالت های ناروای دولت امریکا را درآن رمان دوجلدیش محکوم کرد. براهنی با زبان گزنده، حضور و مداخلات مستشاران نظامی آمریکا را مخالف منافع عمومی ایرانیان خوانده است.

و« گدار» ، در حول و حوش این پدیده که درعصر ما قوت گرفته، چکش کاری میکند. تا عصاره مخالفتها و تمایلات عمومی آن سالها را با روایت تازه ای مکتوب کند.

حسین دولت آبادی با تیز بینی، این دفتر :«کم گشوده شده» را به درستی باز کرده بدون کمترین برخوردهای قالبی.

تأملی درمفهوم و نقش گدار

گدار درلغت به معنای مسیر کم خطری است برای عبور از رودخانه و یا سیلاب. ضرب المثل معروف «بی گدار به آب زدن» ریشه درهمین لغت دارد. ولی حسین دولت آبادی از این «گدار» مفهوم فلسفی آن را مراد میکند. و بی گمان تمثیلی است از سیلابهای پرمخاطره زندگی و عبور هشیارانه از بستر رودخانه های عمیق و باتلاقی به ظاهر آرام. و دراین معناست که بعد از پشت سر گذاشتن سه چهار فصل از کتاب، هنوز درته دل دنبال چیزی هستی برای کشف تله یا حسی درهم تنیده از امید و ناامیدیها. پنداری پیچ و خم های گدار زمینه ایست برای آغازی که به کندی نزدیک میشود و چهره ها هویت پیدا میکنند. آدم ها شناخته میشوند. گرمای اشتیاق وادامه خواندن رمان زیر پوستت میخلد. آفریده های دولت آبادی را دنبال میکنی. مفهوم گدار روشن میشود. معنا پیدا میکند. نام های چندگانه بازیگران آرام آرام رنگ میبازند. در یک قالب شکل میگیرند هریکی با چهره ای مشخص ظاهر میشوند. درادامه گذر از صحنه ها ژرفای گدار وسعت پیدا میکند. مجالی پیش میآید و فرصتی برای فکر کردن. و برتری «گدار» درهمین است که لحظه ای آرامت نمیگذارد. فکر مواج درسراسر کتاب حتا درصحنه هایی که تنها لب ها باز و بسته میشود حضور دارد. « … جیران دربرف، سبک قدم برمیداشت و آثار خستگی در چهره پرطراوت و گونه های گل انداخته اش دیده نمیشد … زیرکانه سئوالی میکرد – دلم میخواست نقاشی هاتو میدیدم. باید جالب باشن. – همه رو سپردم به فلک، خواهرم. من فقط دوتا طرفدار داشتم. اولی جوونی بود که خیلی زود گمش کردم و حسرت دیدنش به دلم مونده. دومی خواهرم. سلام و السلام. بابام میگفت از نقاشی و رقاصی پولی درنمیاد. جمال میرزا میگفت باید برم کلاس نقاشی و به صورت آکادمیک و اصولی یاد بگیرم. سماور ساز میگفت این کار سوررئالیستی ست. از ذهن پریشان و بیمار نشأت گرفته! گوش کن جیران … آخه زندگی ما مگه سوررئالیستی نیست؟ یه نو جوون چارده ساله، زیر کرسی با خواهر و مادر و باباش خوابیده، مچاله شده تا پاش به پای خواهرش نخوره، چون اگه انگشتانش با نرمی ران خواهرش تماس پیدا کنه، گر میگیره. داغ میشه و از عذاب وجدان تاسحر خوابش نمیبره! خب نیمه های شب با سرفه های خشک مادرش از خواب میپره. گل عنبر داره خون بالا میاره. باید بره دنبال درشکه. تو کاروانسرا، شب تاریک، برف و سرما. درشکه چی رو از خواب بیدار میکنه … مادرش رو کول میگیره و سوار میکنه … همه جا سوت و کوره … دکتر؟ بیمارستان؟ کدوم بیمارستان؟ وسط راه مادر دوباره سرفه میکنه و باز خون بالا میاره و توی بغل جوونک سردمیشه میمیره. اسب سیاه، درشکه سیاه، و شب سفید و مرگ و جوونکی که مثل دیوانه ها جیغ میکشه برو مسگرآباد! … » ص 189

با تأملی دقیق میتوان عناصر و تم اصلی روایت را که محرک اندیشه است تمیز داد: نقاش،. گم شدن یک طرفدار، عقیده پدر در ماهیت حرفه ای نقاشی و رقاصی، نظر صابر نقره فام که درست خلاف نظر پدر است، سماور ساز که سیاسی است اما هنر را با پریشانگوئی اندازه میگیرد، سوررئالیستی بودن زندگی، احساس سرخورده نوجوان، بیداری و آگاهی وجدان پا به بلوغش درحالی که زیر کرسی مچاله شده، بیماری مزمن مادر و برف و سیاهی اسب درشکه و بیمارستان و فضای ظلمانی فقر و تنگدستی و سرانجام گورستان مسگرآباد! اینهاست برجستگیها و برازندگیهای گدار؛ فرهنگ جاری مردم. که حسین دولت آبادی با خلاقیتی درخور تحسین نقش آفرینی میکند.

در«گدار»، گذشته و حال و آینده با نقش بازیگران درهم تنیده و تنها مکان است که درمحدوده جغرافیائی از دریچه خیال عبور میکند و از مرزهای خاکی میگذرد تا آنسوی آبهای خلیخ فارس و خواننده با اشتیاق درتعقیب حوادث درگذر از پیچ و خم ها و اسمها و لقب های گوناگون ساعتها دچار سرگیجه میشود تا بلکه بتواند مهره های اصلی را بشناسد و سرجایشان بنشاند. - یادآور سبک ویلیام فاکنر دربرجسته ترین اثرش رمان «خشم و هیاهو» که سالها پیش وقتی میخواندم پیش خود گفتم رازی نهان باید داشت که نویسنده این قدر پافشاری کرده برای گیج کردن خواندده . دشوار بود کتاب را رها کنم. عهد کردم بخوانم ولی آرام آرام بخوانم و هضمش کنم. همین کاررا کردم. وقتی کتاب به پایان رسید هشیاری ستایش انگیز فاکنر برایم روشن شد. به نظرم رسید که به عمد این شیوه را پیش گرفته تا خواننده را به دقت و تأمل بیشتر وادار کند. بخواند و بفهمد. طوری بخواند که بفهمد. مفهوم و مقصود نویسنده را دریابد – سخت است گفتن و گذاشتن از کنارش؛. اینکه حسین دولت آبادی فضای ذهنی و روحی مخاطبانش را نادیده گرفته و گوشه چشمی به این مقوله نداشته است. باورم اینست که احساس مسئولیت و فضیلت انتقال فکر به دیگران، چون تکلیف اجتماعی، نویسنده فروتن و آرام ما را مجبور کرده که اهمیت موضوع را دریابد و بی کمترین اشاره و تظاهر، از خوانندگان به ویژه از طیف گسترده ای از کتابخوانان که به آسانخوانی معتادند کار بکشد، تا با تأمل و آرامش «گدار» را بخوانند و منظور نویسنده را دریابند. واگر خوانندگانش درهمین راستا، حتا به اندازه انگشتان یک دست پیامش را گرفته باشند؛ موفق شده و به منظور اصلی خود رسیده است.

گدار روایت های تلخی دارد. جامعه ای که دراثر نا آگاهیها، ضعف چالشهای فکری ، تکرار ناموفق مطالبات اجتماعی، به کمین بودن ارتجاع با پایگاه سنتی با هزاران درد بی درمان فرهنگی؛ طبیعی ست که برای پاسداری جهل به زعامت عوامل قدرت، قربانی و نابود شوند. «چراغ زنبوری دوباره درذهنم روشن شد. مادرم، کنار جنازه خونالود زانو زده بود و با دل انگشت، خون دلمه بسته را از روی مژه های مردی که دراز به دراز افتاده بود پاک میکرد. نبی، نبی، آخه آدم دست به دهن را با سیاست چه کار؟» ص 60 و درپایان کتاب پرده از راز قتل نبی دباغ (پدرصابر) برداشته میشود و خواننده درمییابد که او درحادثه خرداد 42 به قتل رسیده است. «مهدی سیاه لابد، سراغی از پسرش، صابر میگرفت و شاطر میگفت : پسرمن باآمریکا طرفه، آمهتی! سالها پیش، کنار جنازه نبی دباغ، رفیق قدیمی اش هم گفته بود: گلوله های آمریکائی عزیز ماروکشت! ...» ص 337

راوی داستان، صابر است. همان طفلی که خاطره ناگوار مرگ پدر را به خاطر دارد وحالا، واگویه های دل معصوم و خونینش، توسط حسین دولت آبادی به گوش خوانندگان میرسد.

مادر وقتی شوهرش را از دست میدهد با مردی به نام شاطر به شهر میرود و درکاروانسرائی درجنوب تهران درجاده ری ساکن میشوند. شاطر زنی دارد به نام گل عنبر و دختری فلک نام. «شاطر همراه مادرم بار و بنه ما را به دوش میکشید و از پله ها بالا میبرد و عرق از گوشه ابروها و چانه اش میچکید. گل عنبر سری برای مادرم خم کرد و برگشت و رفت روی بالکن به نرده چوبی تکیه داد و چانه اش را توی مشت گرفت. مادرم زیرلب گفت زنکه من که هنوز هووت نشدم! ... ناگهان درکاروانسرا چشم باز کردم و دیدم صاحب برادر شده ام. شاطر دستم را گرفته بود و از گوشه چشم به گل عنبر نگاه میکرد: صابر پسرم، تو داداش نداری، بیا جمال میرزا، جای داداش کوچولوی توست.» صص 61 – 62

این شاطر درمحل مرد متدینی است و معتاد تریاک. نخستین زنش گل عنبر است و فرزندانش صابر و فلک. هرچند وقت زن شوهر مرده ای را صیغه میکند. جمال میرزا و معراج از آن زنهاست. به این ترتیب شاطر دارای سه پسر است و یک دختر. و این سه بازیگر اصلی، آفریده های حسین دولت آبادی است درکنار دیگر قهرمانان جنبی رمان.

دنیای گدار، دنیای حرکت و تغییر و تحول است و دربرگیرنده دوره ای از تاریخ اجتماعی – سیاسی ایران. از منظر یک کاوشگر دقیق و تیزبین با زبان داستانی. دولت آبادی دربازکردن حوادث پرالتهاب سال های بعد ازکودتای 28 مرداد، همچنین در بررسی افکار و تمایلات و آمال طبقات محروم و مسکین اجتماعی، موشکافانه عمل میکند و هراندازه که فقر فرهنگی بازتر میشود، جهل و بیداری از گران خوابی و این معضل بزرگ تاریخی که دغدغه خاطر نویسنده است نمایانتر و برجسته تر میشود. خواننده، درد نویسنده را میفهمد و با اوهمدلی میکند. درد و رنجی که به برگذشتگان و همنسلانش تحمیل شده. تحمیق مردم و تقدس مآبی ملازمه قید و بند است. وقتی صحبت از عشق و هنر و رابطه ها، که در زندان و چهار دیواری سلول مطرح میشود، روشن است که فکر و عشق و هنر در قید و بند است. همانگونه که نقل مکان ممد شرخر، معروف به حاج سفیدآبی ازکاروانسرای جاده ری به قیطریه هشدار دهنده است.

دراین میان گفتگوهای پخته جمال که ازسیاست وهنر نیز بهره ای دارد، قابل تأمل است. معراج وقتی دست و دلبازی حاجی شرخر را به رخ میکشد جمال میگوید: « ... جهل! جهل مرکب. من دشمن جهلم! می فهمی؟ جهل! مادرت، هاجر کلانتر به من میگه هرهری مذهب. از حاج آقا یاد گرفته توهم مثل طوطی تکرار میکنی. ... نبی دباغ با جماعت توده ای دمخور بوده، پس « هرهری مذهبه» هیچوقت از خودت پرسیدی چرا ممد شرخر نبش قبر میکنه؟ چرا این همه به نبی دباغ و پسرش کینه داره؟ مذهب بهانه است جانم ...» ص 286

نویسنده از جیران آتشی گفتنی های جالبی دارد. جیران زن جوانیست زیبا و آزاد و خوشگذران. با روحی سرکش. درهر فرصت با هرکس که دلش خواست سر میکند. پایبند هیچ تنابنده ای نیست جز به خود و لحظه های خوش زندگیش فکر دیگری به سر ندارد . تأکید بر شخصیت زن و توصیف رفتارهای جیران از جالبترین بخش های این رمان است.

حسین دولت آبادی، طیفی از مردم عادی و هم طبقه را به چالش میطلبد. پرده از نوسانات فکری و میزان آگاهی شان درهمجوشی با جامعه برمیدارد. فکر کردن را به ناآگاهان تزریق میکند. معراج با تمایلات مذهبی واعتقاد به مراسم سوگواری و سینه زنی وقتی پای صحبت صابر می نشیند، شک و تردید دردلش رخنه میکند. « ... به من میگفت قاطر امامزاده داود! ولی من "علامت" تکیه را از زمین بلند میکردم و روی شانه هایم میگذاشتم؛ قاطر که چه عرض کنم، میشدم طاووس علیین!» ص 259 و همو از ... حاج سفیدآبی که همان ممد شرخراست و به خود لقب ُسگ درگاه آلعبا» داده است یاد میکند:« ... روزهای تاسوعا و عاشورا و شب قتل امام متقیان علی، گل به موهای جوگندمی اش میمالید، سرتاپا سیاه میپوشید خاکسار و جان نثار خدمت میکرد. چند دیگ کنار گودال کاروانسرا بارمیگذاشت و شبها جلو تکیه دست به سینه گردن کج، محتاج به دعا میایستاد ... ما همه سگ درگاه آل عباییم! ... چند سال بعد درقصر فیروزه فهمیدم و پی به اشتباهم بردم ... در واقع جمال میرزا برایم معنی کرد ... صابر نقره فام هم هوار میکشید رگ های گردنش ورم میکرد: اعتقاد مردم، احترام به اعتقادات مردم! بزمچه من با مردم یونجه نمیخورم. من سگ درگاه هیچ دیوثی نیستم ... » با این بگومگوهای به ظاهر ساده ولی پرمعناست که گدار ارزش پیدا میکند و یکی از بهترین رمان های چاپ خارج از کشور میشود در پراکندن بذر شک دردل های همیشه مغبون ملیون ها معراج و بیداری شان از گران خوابی قرون.

دولت آبادی در صحنه ای که جیران با جمال به خلوت نشسته، تابلوی زیبا و تحسین انگیزی را به نمایش میگذارد. گذشته از شرح عشق و آزادگی انسان؛ شخصیت زن را برجسته میکند.

«گرمای نفس جیران پوست گردنم را قلقک میداد. تنم مرمور میشد و جرأت نداشتم برگردم.

- توچی؟ وقتی اونو میبینی دست و پات نمی لرزه؟

- شانه هایم را بغل کرد و گردنم را بوسید. دوباره لرزیدم .. . مگه قرار نبود امشب باهم گپ بزنیم؟ ... چیه ؟ ازهیکل من خوشت نمیاد؟ ... تا حالا صد بار رفتی ولی دوباره برگشتی! ... آره برگشتم چرا برنگردم جمال؟ صابر خاطرخواه منه. مثل ریگ پول خرج میکنه. به من چه قرض بالا آورده ... اگه لب ترکنم اون یارو آمریکائیه به پام دلار میریزه، دلار ... » صص 118- 119

تراب دژبان جمال میرزای زندانی را دستبند میزند و به پیاله فروشی آفاق میبرد و بعد به شهرنو برای خوشگذرانی. ولی پیداست که برای خفت و خواری زندانیست که او را دنبال خود میکشد. درهمین گشت و گذار طرحی گنگ درجریان است که جمال میرزا و صابر را بربایند. وقتی صابر نقره فام با بازپرس درگیرمیشود او را به زندان برمیگرداند. وقتی فلک، جمال میرزا را درجبپ ارتش تنها میبیند، تعجب میکند و طرح فرار آن دو نقش برآب میشود. با این حال با فرار زندانی از چنگ تراب دژبان و رسیدنش به گورستان مسگرآباد، کتاب به پایان میرسد.

حسین دولت آبادی، هنرمندیست آگاه، که با آفریدن گدار، جهل و خرافه را زیر تازیانه نقد به نمایش میگذارد، درژرفای ظلمتِ فرهنگ انگل پرور، از ذات پلید تقدس مآبی پرده برمیدارد و قلم نقاد را بر زخم های ناسور مردمی فرو میکند که قرن هاست به بندگی و بردگی معتاد اند .

گدار ظاهرا به پایان میرسد اما انگار که دفتر هنوز باز است و داستان همچنان باقی.

www.naghdha.persianblog.com

خيام آن دروغ دلاويز

http://naghdha.persianblog.ir — Thu, 03 Mar 2005 21:49:00 GMT

نویسنده: هوشنگ معین زاده

چاپ اول: فروردین 1376 – آلمان

ناشر: نویسنده

پیدایش دین وخدا، تاریخ و مکان مشخصی ندارد. لزوم و حضور آن دو زائیده ذهن انسان است. از آنجائی که نخستین جوانه های اندیشیدن، از انسان غارنشین آغاز می شود، پس به ظن قوی آثار مکشوفه درغارها، ومجموعه طرح و نقش و نگار گل و گیاه و حیوان که در بدنه غارهای سنگی حک شده، اولین نشانی از آرزوها و اندیشه های شکل گرفته انسان بدوی ست که برای نخستین بار در طول حیات بشر اتفاق می افتد و آغاز اندیشیدن را نوید میدهد. با این که پیام خلاقیتش در دل تاریکی غارها پنهان می ماند و درسکوت قرون و اعصار ناپدید میشود؛ با این حال عمر پیرانه جهان در دوران روبه تکامل شرایطی برای بشر جستجوگر فراهم میسازد که تمدن های کهن از زیر گرد و غبار سر درمیآورند ولو به صورت خام.

پاگرفتن ادیان الهی موقعیت استثنائی تاریخ بود. برگزیدگان هوشمندی با ادعائی کاملا بدیع، با استفاده از اقوال و اعمال جادوگران و ساحران و شمنان، با درآمیختن اسطوره و قصص وتجربه و مثل ها وسنن رایج؛ بستر ذهنی مردم را برای مقبولیت دین و خدا و بعدها، به صورت خدای واحد آماده می کنند. صیانت و قداست باورهای کهن بومی، خمیرمایه ادیان الهی میشود.

« .... نام یهوه را منتسب به قبیله "یودا" یکی از قبایل ساکن سرحدات شمالی مصر میدانند ... با توجه به الواحی که درکاوش های باستانشناسی در جنوب وادی حلفه متعلق به دوران آمنوفس دوم فرعون مصر ... و آن نام خدائی وابسته به کوه سینا بوده و توراه نام یهوه را از نام خدای بادیه نشینان این منطقه گرفته است ... یهوه همان خدای آتشفشان و مقر او کوه سینا بوده است ... در توراه ظهور یهوه در کوه سینا همیشه با دود و آتش و غرش آسمان و لرزش زمین بئده است.» (1)

«اعراب حجاز، الله را به عنوان خدای بزرگ و برتر از سایر بت ها می پرستیدند.» (2)

کارخانه خداسازی کم کم رنگ میبازد. رونق گذشته را از دست میدهد. پرستش خدایان گوناگون محدودتر میشود. پیشگامان ادیان الهی، بزرگترین خدایان محلی را دردین نورسیده تثبیت میکنند. رضایت پیروان جدید فراهم میشود. ضرورت حضور خدای قدیم درآئین تمرکز یافته ایجاب میکند که جمع آوری و تدوین روایت های قومی و سنت های قبیله ای به عنوان احکام و مناسک دینی به صورت مکتوب درآید. این نوآوری ها برای تقدیس پیروان، راه تازه ای میگشاید.

تا اواخر قرن نوزدهم مأخذ اصلی پژوهشِ هستی شناسان و تاریخ نویسان، همان کتب الهیات بود ومتون بازمانده از انبیا و قدیسان. اندک بودند اندیشمندانی مرعوب که به افسانه خلقت و مناسک ادیان و مذاهب با ظن و گمان مینگریستند. ظن و گمانی هوشمندانه، پنهان از انظارعوام که دوران کوراندیشیها بود و چیرگی تعصبات سیاه فکری مؤمنان. با پیدایش باستانشناسی، توسعه کشفیات زیرزمینی، مؤلفه های شگفت آوری؛ به صورت یک باور علمی جلوه گر میشود و حریم اندیشه های منجمد چند قرنی را میشکند. پایه های جان سخت ایمانی ترک برمیدارد.

در اواخر قرن نوزدهم، علم باستانشناسی با کشفیات حیرت آور خود وارد گود میشود. زمین را میشکافد استخوان ها و اجساد مومیائی شده و آثار باقیمانده از گذشتگان را از مغاک زمین به آزمایشگاه ها و تالارهای علمی میبرد. آنجاست که از دل تاریکیهای تاریخ، تلاشهای گوناگون بشر و سیرکمالش مورد شناسائی قرار میگیرد. با گسترش حوزه های جامعه شناسانه و تمایل شدید پژوهشگران روابط تنگاتنگی بین باستانشناسی و جامعه شناسی پدید میآید. ابزار پرسش ها و باورهای عقیدتی انسان ها در تمدن های بدوی، چه در هستی، چه در دنیای پس از آن مورد پژوهش قرار میگیرد.

پدیده نوظهور باستان شناسی، تاریخ را دگرگون میکند. افسانه خلقت و آفرینش راازمحدوده تنگ نظری های مذاهب و ادیان رها می سازد. در شناخت افسانه خدایان و باورهای مردم جهان، راه تازه ای میگشاید. پژوهشگران به سرآغاز پیدایش خدا و مذهب وتاریخ دیرینه باورها دست مییابند و با نخستین تمدن ها آشنا میشوند.

« ... آثار باقیمانده از دو گروه از انسان های متعلق به بعد از یکصدهزارسال قبل از میلاد مسیح، مثلا آثار تئاندرتال ها و مقایسه با آثار باقیمانده از کرومانیون ها (Cro- Magnons) وجود تحولاتی را از نقطه نظر باورهای دینی انسان ثابت میکند.» 3

بدین ترتیب قدمت خدائی و باورهای اعتقادی مردم با وجود سابقه کهن همچنان، با آراستگی خدایان و ادیان ومذاهب به خرافات نیز، از همان قدمت دیرینه ریشه گرفته که امروزه درادیان الهی به صورت قوانین لاتیغیر بر جامعه بشری حکم می راند.

و اما، خدا درادبیات ایران اسلامی جایگاه ویژه ای دارد. او خالق جهان است. فرمانروای زمین و آسمان هاست. آنچه و آنکه درهستی وجود دارد متعلق به اوست. به وجود آورنده هستی و کل مایشاء جهان خداست. بی حرمتی به او کفر است. سر به سر گذاشتنش عقوبتی سخت دارد. خاطی و طاغی، گردنش زیر ساطور میرود. خونش مباح است.

با چنین زمینه ها، درادبیات تبعیدی، آرای برخی ازنویسندگان به «بیداری»، به «هوش» آمدن و حل معضل «ممنوعه» ها مطرخ میشود. آنها با شکستن تابوها دریچه های تازه ای را میگشایند برای روشنگری که درنوع خود جالب است و کم نظیر .

درمیان انبوه مهاجران و تبعیدیان اجباری ایرانی درخارج از کشوره گهگاهی کتاب و یا رساله ای منتشر میشود که اگر به دقت و دور از غرض ورزی های رایج و بده و بستان های متداول مورد مداقه قرار گیرد، میتوان به افکار تازه ای برخورد که قابل تأمل اند. و از آنجائی که طراحان وشارحان این قبیل آثار، بی مدعای روشنفکری و نویسندگی و این قبیل القاب دهن پرکن، با ابتکار عمل به اندیشه مستقل خود پایبندند، کارشان جدی گرفته نمیشود و به محافل روشنفکری راه نمی یابند. عارضه های بی توجهی به اینگونه آثار، از آن جهت سخت تأسف بار است که ادبیات تبعید را آسیب پذیر میکند. و درنهایت، راه باز میکند به دلمردگی و یأس. از آن هاست کتاب «خیام آن دروغ دلاویز».

نویسنده کتاب هوشنگ معین زاده است بدون داشتن سابقه نویسندگی، با قهرمان هایی که برای همه آشنا هستند. زبان ساده و بی پیرایه ای دارد. در کوچه و بازار، دشت و دمن میچرخد و سر صحبت با رهگذران باز میکند. بقال و قصاب محله را روی صحنه میآورد. با کشاورز همدانی و درویش گنابادی همدم میشود. قهرمانان عامی را به مصاف نام آوران تاریخ می فرستد. پای صحبت بزرگان و پیشگامان ادیان می نشیند با خیام بگومگوها دارد. با این حال سعی میکند حرف های گنده گنده نزند و نمیزند. با نثری روان و یکدست کتاب را به پایان میرساند.

قهرمان کتاب «حاج رجب» در بیهوشی روی تخت بیمارستان میمیرد. یا خواب میبیند که مرده است. هموست که بهشت را در مینوردد. این که خواب به تعبیری مرگ است، ازهمان آغاز برذهن خواننده نقش میبندد. حاج رجب از بیمارستان یکسره عازم بهشت میشود و با حوریان درمیآمیزد. کمی بعد از یک نواختی بهشت حوصله اش سر میرود و با حورکی به سیر و سیاحت میپردازد. درنخستین گشت و گذار به پیری میرسد که بربالای منبر برای عده ای وعظ میکند. واعظ از یک نواختی فضای بهشت گلایه ها دارد و برکار خدا خرده ها میگیرد. درمقابل ایراد حاج رجب که میگوید : «پدر این چه کاریست میکنید؟ مگر ترسی از خشم خدا و غضب آفریدگار ندارید؟» پاسخ میدهد : « ... من نهصد سال است که ساکن بهشتم. نهصد سال است که این جا رها شده ام ... تلخی تکرار، شیرینی نعمت های سهل الوصول را از کامم ربوده است» ص 8

حاج رجب درمییابد که بگو مگوهای کفرآمیز بهشت، مدتهاست که راه افتاده، پیر حقیقت گو میگوید: «بهشت عشرتکده ابتدائی که کمترین ذوق هنری درتدارکش به کار نرفته است ... دورتر برو آنجائی را که خود عرب ها اشغال کرده اند تماشا کن. ... همگی دیوانه شده اند ... حاضر نیستند بیدار شوند. ... هر از گاهی هم که بیدار میشوند، به باعث و بانی بهشت، هزار بد و بیراه میگویند. ... » ص 9

نویسنده با توجه به افسانه های کهن و سنن اعراب بدوی – که بهشت و جهنم و ملائکه و اجنه و ... گوشه هائی برآمده از آنهاست – و همانهاست که وارد کتاب آسمانی شده و براندیشه ملیون ها مسلمان شیفته، حکومت میکند به عمد یا به سهل «ذوق هنری» را پیش میکشدا طرح این مسئله نیشخند ظریفی ست بحث انگیز. حتا خود عرب ها را نیز وارد میدان میکند و به جدال میکشاند و رو در روی صاحب خانه می نشاند تا از ستمی که برآن ها رفته برسرش فریاد بزنند و از بطالت و خواب رفتگی های خود اعتراض کنند. و چون کاری ازدستشان برنمیآید، بازهم به خواب میروند. با این مبارزه منفی، خود پسندی ها و آمریت های بی حاصل صاحب خانه فاش می شود. از فریبی که خورده اند، بهتر همان که خواب باشند . تداعی به خواب رفتگی ملت های مسلمان در مرداب جهل وخرافه های بدوی .

حاج رجب اعتراض میکند که : « ... بهشت خدا واقعا این قدر بی ارزش است؟ ... پس آن همه رنج و زحمت و عبادت و نماز و روزه و زیارت و عزاداری ها ... چه فایده داشته اند؟»

پیر آب پاکی می ریزد رو دستش.

کدام فایده؟ حوریانش را نگاه کن! ... عروسک های پلاستیکی اند ... همین حورک را ببین ... چند صدسال پیش ده ها بار با من بوده و قبل از من هم لابد صدها سال با صدها هزار نفر ... عیاشی کرده» ص 9 و 10

سخن، ساده، عام پسند ولی محکم و پر محتوا. پرده برداشتن از یک واقعیت تلخ. نشتر زدن به دمل چرکین که قرنهاست درتن و جان بخش عظیم جماعتی ساده و صمیمی ریشه دوانیده. آرزوهای فریبنده. پایانی خشن و بیرحم، براندیشه ها حکومت میکند. سیطره اقتدار ویرانگرش تا آخرین نفس ادامه دارد. از سرآغاز زندگی تا نابودی ذرات وجودش درزیر خاک با اوست. تعیین کننده مشی زندگی و دنیای پس از مرگ.

حوریان بهشتی را عروسک پلاستیکی خواندن، با آن نسبتهای بد بد و بدتر ازهمه یک سکه پول سیاه کردن آفریننده، واقعا که جسارت میخواهد.

حاج رجب که از حرف های پیر دچار سردرگمی شده است میپرسد:

«پس چه تکلیف میکنید پدر؟»

و او بی تأمل میگوید:

«همین کاری است که من میکنم. تا حداقل دلم خوش باشد و هم به صاحب بهشت دهن کجی کرده باشم.» ص 11

نمایشی از زبونی و بیچارگی انسان است در درماندگی، کارش به جائی میرسد که دلخوش است از تحقیر و غرزدن به زندانبان مقتدر.

حاج رجب در گشت و گذار، عیال سابق خود را میبیند.

«سکینه سلطان در کنار غلمانی دراز کشیده و پستان های پیر و چروکیده و شکم شل و ... با پر و پای غلامک ور میرفت.» ص 15

این که دربهشت خدا، همه باید زیبا و زیبا روی و سیمین ساق باشند، نباید یک مؤمن شک و شبهه ای داشته باشد و حاج رجب نیز از این قماش آدم هاست. پس چرا زن خود را که ده سال پیش از او مرده است با همان وضع واقعی میبیند؟ نویسنده با نگاهی مصمم به باورهای عامیانه، پلی میزند بین واقعیت و خیال. ولی صورت مسئله را تردیدآمیز عرضه میکند تا خواننده دریابد: حاج رجب اگر هم نمرده باشد توی رؤیاهای همیشگی اش سکینه سلطان را با همان وضع واقعی میبیند. با همان تن پیرانه و چروکیده. و این که در بهشت نیز با دید حقیقی اورا مییابد و میبیند، خیلی هم احمق نیست که فریب بخورد و نمیخورد. رفتارش، تردید دراصالت وجودی بهشت است و نفی آن. تزریق شک و تردید با شگردی هوشیارانه. نویسنده است که او را خواب کرده تا بگوید که در خواب است . طراح این حکایت من هستم و من دارم خواب اورا، رؤیاهای حاج رجب را برای خواننده روایت میکنم.

نه سکینه سلطان و نه حاج رجب، فضای آزاد بهشت را جذب نکرده اند. هنوز درادامه زندگی جهان خاکی هستند. با همان تمکین اولیه زنانه و تعصب و غیرت های سنتی.

حاج رجب غیرتی میشود. تحمل دیدن صحنه معاشقه زن سابقش را درآغوش «مملی» ندارد.

«اوا حاج رجب! سلام! به به چه عجب! خوش آمدید؟ کی آمدید؟ و چون حاج رجب را سخت غضبناک دید، خودش را جمع و جور کرد و ...» ص 16

سکینه سلطان یادش میآید که این جا دیگر دنیای خاکی نیست. بهشت است و حاج رجب نیز دیگر شوهرش نیست حاجی بی حاجی!

با «حالت یک زن آزاد ولی وقیح و بی حیا گفت : اوا یادم رفت ... دوست پسرم مملی!»

مملی شاگرد قصاب محله است. سکینه سلطان تعلق خاطری به او داشته و حالا که در بهشت با یک حوری غلمان رفیق شده، اسمش را گذاشته مملی. حاجی حرص میخورد. رنگ میبازد و عصبانی میشود. میخواباند توی گوش غلمان که حالا اسمش مملی ست!

«حاج رجب که با زدن دو کشیده به صورت مملی غلمان، دق دلی خودرا بیرون ریخته با خود گفت ناسلامتی این زن همسر ومادر بچه های من است ... و درست است که علاقه ای به او نداشتم، ولی بی علاقه بودن من به این معنا نیست که ناموسم محسوب نشود ... آدم مادر بچه هایش را ببیند که در کنار نره خری خوابیده باشد و بی تفاوت بماند.» ص 17

بیان احساس حاج رجب غیرتی از دیدگاه روانی قابل تأمل است. پایبندی به سنت و عادت است که درخواب و حتا درگشت و گذار موهوم بهشتی نیز رهایش نمیکند. این باور اجتماعی را حاج رجب نمایندگی میکند.

در گذار از محل اجتماع اعراب، سران قریش را میبیند. همگی از بزرگان صدر اسلامند. به بگومگوها و کشمکش های آنها پی میبرد. سراغ رسول خدارا میگیرد. عمر به طعنه میگوید:

«برای رفع بیکاری قرآن میخواند»

حاج رجب با پیدا کردن خواهرش بلقیس خوشحال میشود. او با رقص هوس انگیزش عده ای را دور خود جمع کرده و کولی وار میرقصید. بلقیس بعد از رقص، با تن لخت یله میشود توی آغوش شاه غلام. شاه غلام نوکر خانه زادشان بود. حاج رجب با دیدن آن وضع غیرتی میشود.

بلقیس میگوید:

«عشق و علاقه ما به یکدیگر زبانزد خاص و عام است و همه به ما حسادت میکنند. تا به امروز نه شاه غلام مزه حوران بهشتی را چشیده و نه من مزه غلمان را. درحالی که دیگر زنان از صدر تا ذیل شب و روز درگوشه و کنار بهشت مشغول فسق و فجورند ... ص 32

حاج رجب آرام میشود. آن برخورد به خیر میگذرد.

حوادث شیرین و خواندنی درباره مادر حاج رجب که با حاج علی بقال محل دربهشت همدیگررا پیدا کرده و سرگرم معاشقه اند، بخش دیگری از وقایع ناموسی خانوادگی است که به قول بلقیس «مشغول فسق و فجورند»

حاج رجب خواهر دیگرش را نیز پیدا میکند. عزت الملوک را که درنه سالگی به عقد امام جمعه پنجاه و چندساله درآورده اند، سفره دل را باز میکند و دردهای نهفته را برای برادر شرح میدهد. این بخش از روایت های کتاب، تأکید و گواه دیگریست از دردهای «زن» بودن درتاریخ سراسر زن ستیز ایران. نویسنده از زبان عزت الملوک، مصیبت خود و فسق و فجور امام جمعه، همجنسبازی او با یک طلبه و ... را شرح میدهد با تاخت و تاز به صفات و چند گونگی آفریننده و آفریده.

حاج رجب پخته تر میشود. تجربه میآموزد. پیر حقیقت گورا کشف میکند که خیام است. خیام نیشابوری. و از آن پس با خیام است تا پایان کتاب که به همت دکترامید زنده میشود. مباحث فلسفی جریان پیدا میکند: علت وجودی بهشت و جهنم و خدا وانگیزه های آفرینش، سئوال دیرینه و همیشه بر لب متفکران و درکل تاریخ هستی شناسی و هست و نیست خدا و اگر هست سرچشمه این همه نا به سامانی ها و فلاکت های بشری از کجا ست؟ واگر نیست ...

نویسنده، گوشه هائی از درماندگی انسان را نشانه گرفته، تا فلاکت ذهنی یک مؤمن عاشق جهل و بی خبری را برجسته کند. مؤمنی که درطول حیات از درک شناخت عوامل بدبختی ها عاجز مانده، برده وار زیستن را برگزیده ازاین طرف و آن طرف می کشندش؛ انگار که مقدر است تا پای گور درتاریکی ها شناورباشد. جالب اینکه نویسنده از سوئی قبح جهالت را مطرح میکند ولو به استتار، اما شگردهای جهانشمول برده داران مدرن را به کل نادیده میگیرد که میخواهد مردم جهان با افیون مذهب همواره به خواب باشد وحاج رجب وار در رؤیای بهشت دل خوش کند دل خوش کند به نثار چند فحش و متلک، در درماندگیها، به قدرت غالب از هرنوعش، زمینی یا آسمانی!

آنچه دراین بخش نادیده گرفته شده بی خبری خیام از نهصد سال فاصله زمانی ست. از بزرگان قریش و انبیا انتظاری نیست. ولی شیخ الرئیس و خیام و شیخ اشراق دیگر چرا؟ مکاشفات و پیشرفت های جهان از چشم تیز و حقیقت بین شیخ الرئیس و خیام پنهان مانده. با سکوت شان نفی میکنند آیا تعمدی هست که باید چنین باشد؟ هم شیخ الرئیس و هم خیام درباره اثبات نظرات خود دلایل کافی دارند همان آثار و رباعیات است که از قرن ها پیش به امانت سپرده اند. چیز تازه ای نمیگویند. نمی بینند که بگویند. نیست. نبوده . تکان وتحولی نبوده برای گفتن. نویسنده نمیتواند با ایجاد پلی ضعف های نهصدساله را پرکند. نزدیک به هزاره را بگوید. سکون این قدر دراز بوده که همه اش درخواب غفلت بوده ایم!

نویسنده درآرایش و هماهنگی بهشت با عیش و عشرت قلندران جهان خاکی، صحنه بسیار زیبائی می آفریند. خواب شدن یا خواب رفتگی ها را به نمایش میگذارد. رقص و آواز و میگساری درگوشه از بهشت را اینگونه توصیف میکند:

« با اشاره خیام، نی شورانگیز غلام به نوا درآمد و به دنبال آن دف در دست های هنرآفریننش طرب افزا شد و بلقیس آرام آرام بپا خاست و چون شعله ای در مسیر وزش نسیم سحرگاهی لرزیدن گرفت. اندام خویش را دربلندای شب رها ساخت. خیام که مشتاقانه رقص بلقیس را نظاره میکرد، چون قوئی سبکبال که در میان امواج دریا به دنبال جفت خود میگردد، خود را آرام آرام به کنار بلقیس رسانید و دست افشان زمزمه سرکرد. زمزمه های خیام درلابلای نوای دف شاه غلام گم میشد، ولی آهنگ به رقص رفتن او، معنای این شعر را تداعی میکرد: «می بده! می بستان! دست بزن! پای بکوب / به خرابات نه از بهر نماز آمده ای!» صص 74 – 75

هیچ شمردن تقدس و تقوای فقیهان! بی محتوا کردن باورهای عوام خط بطلان کشیدن بر خشک اندیشی ها، سقوط بهشت به باغچه ولی خان شهرنو تهران!

فرشته «امر به معروف و نهی ازمنکر» با پاسداران عذاب وارد میشود ولی با دخالت خدا آن ها را به حال خود میگذارند.

«دیواری بلند گردا گرد اطراق گاه میگساران کشیده شد تا ساکنان بهشت شاهد شادخواری حکیم و دوستانش نباشند و بدعتی درمیان اهل بهشت گذاشته نشود.» ص 77

قبلا اشاره کردم که نویسنده درباره خیام ستم میکند. یک جا از قول او می نویسد:
«درمورد این که خدا هست یا نیست؟ مطالبی مطرح و چنین استدلال کردیم که رفتن دنبال خدا و اثبات بودن و نبودنش کار بیهوده ای است ... به باور من خدائی که عالم را خلق کرده و ما را مثل ملیونها موجود زنده هستی بخشیده ... « ص 84

خیام از معدود دانشمندان و متفکران دهری و طبیعی جهان است که با هزاران من سریش نمیتوان نسبت خدا شناسی به او چسباند تا چه رسد به آن که مقال نفی یا اثبات خدا را به تفکرات فلسفی او نسبت داد! واین درحالیست که قبلا در ص 57 سخن از عجز و واماندگی فلک «چرخ از تو هزار بار بیچاره تر است.» رفته. وقتی مبداء آفرینش را وامانده تر از انسان معرفی میکند دیگر چه معنی دارد بحث بر سر اثبات یا نفی اش.

تبیین خداشناسی از اندیشه و زبان چنین شخص متفکر سرفراز، و نمایاندش با دوچهره متفاوت که حاصل نهائی به نفی اندیشه های او منتهی میشود خلاف واقعیت و بسی بی انصافی ست.

دادگاه خیام و شیوه محاکمه که با نوعی بزرگواری از جانب خدا برگزار میشود، فصل جالبی است . سخنان خیام و پاسخ هایش به دادستان و رئیس عدل الهی، حساب شده و گزنده است. هم دادستان و هم رئیس دادگاه درمقابل دلایل خیام اظهار عجز میکنند. سرانجام میکائیل پیر از جانب خدا وارد جلسه دادگاه میشود و رو به خیام میگوید:

«ای حکیم! پروردگار عالم بر تو و دیگر مردان عالم درود مبفرستد. خدمات تو به مخلوقات آفریدگار بزرگ در پیشگاهشان منظور است. آنگاه به اعضاء دادگاه گفت ... پروردگار عالم مرا مأمور کرده اند تا ضمن خیر مقدم ایشان را به بهشت همراهی کنم.» ص 114

حاج رجب داستان زندگی خودرا برای خیام و ابن سینا و دیگران تعریف میکند. اندوه و مصیبت هایش برخیام اثر میکند. جملگی بلایا به حساب قضا و قدر منظور میشود.

موسی کلیم الله که در بهشت به سنگتراشی مشغول است از آن گروه استقبال میکند «با علاقمندی تعدادی لوح سنگی از روی پیشخوان کارگاهش برداشت و به هریک لوحه ای هدیه کرد.» ص 149

صحبت موسی و خیام گل میکند. موسی بفهمی نفهمی رضایت چندانی از بهشت ندارد که ناگهان از بارگاه خدا بانگ فریاد بلند میشود:
«یا کلیم الله تو را چه که بخواهی اسرار بارگاه ما را برملا سازی! خواهی که بفرمایم، باز هم به لکنت زبان دچار شوی!» ص 153

و موسی کلیم الله به لکنت زبان دچار میشود.

سیطره قدرت و اختناق نه تنها درجهان خاکیِ گذرا بلکه در بهشت جاودان نیز بالاسر بندگان ناراضی خداست. سانسور وسرکوب ابدی ست.

ملاقات با زرتشت و درد دل کردن آن جماعت با او نیز به اخطار الهی منجر میشود. وقتی که خیام از او میپرسد بزرگوارا بنا براین شما دراین بهشت چه میکنید؟ مگر نه این که اینجا بهشت اسلام است؟

زرتشت پاسخ بسیار سنجیده و ظریفی میدهد:

«من که دربهشت شما و جنت اسلام نیستم! من در بهشت افکار و اندیشه های شما تجسم پیدا کرده ام.» ص 168

حاج رجب و یارانش در گشت و گذار بهشتی به عیسای مسیح برمیخورند که سرگرم طبابت بیماران است. بحث بینشان درمیگیرد. شکایت از زیستن بی حاصل در بهشت است و سرگردانی انبوه مؤمنان.

مسیح سرگذشت خود را شرح میدهد. از رنج هائی که از دست یهودیان کشیده به تفصیل سخن میگوید.

« ... به تحریکشان ما را با وضع فجیعی به صلیب کشیدند. ولی در عوض، آئینی به طرفدااری از ما پا گرفت که هم بازار خاخام ها را کساد کرد و هم اکثریت آنان و پیروانشان را به روز سیاه نشاند.» ص 176

عرب های شتر سوار از افق پیدا میشوند. حاج رجب پیغمبر اسلام را میشناسد. قبلا حضرت را دیده بود که بالای منبر قرآن میخواندند. خیام و حضرت محمد رو در روی هم قرارمیگیرند. بحث و جدل بین آن دو آغاز میشود.

خیام میگوید: «شما قبل از هجرت درمکه، قوم خویش را به اسلام و خدای راستین دعوت میکردید. آن خدا با خدائی که در یثرب (مدینه) به نامش شمشیر زدید و برایش غارت و چپاول میکردید و دستتان را به خون مخلوقاتش آغشته میکردید، فرق داشت. شما درمکه مبلغ خدای من، خدای راستین بودید، ولی در مدینه نه!» ص 176

پرسش های دیگری نیز مطرخ میشود.

حاج رجب از مصیبت هائی که توسط جمهوری اسلامی بر مردم ایران رفته بود ... شکایت میکند.» ص 188

حضرت می فرمایند:

«بالله ! که قصد من از شیوه ای که دربرپائی اسلام برگزیده بودم، الگو دادن به پیروانم نبود. ... من فقط یک پیغمبر بودم ... مرا چه کار به حکومت و حکومت کردن و ... » ص 189

نویسنده با طرح این سئوال و جواب به پایان کتاب نزدیک میشود. اساسی ترین معضل، با پاسخی کاملا پرت که بیشتر به تمارض و سمبل کاری شبیه است تا یک پاسخ منطقی و درست، لاینحل میماند. نیش گزنده نویسنده قابل درک است. خواننده گره خوردگی معضل اصلی را درمییابد.

نویسنده بار دیگر خیام مادرمرده را دراز میکند. آنجا که حضرت محمد از خیام میپرسد:

«ای مرد درجائی شنیده ای یا خوانده ای که برای حکومت کردن هم پیغمبری ظهور کرده باشد؟ ... »

خیام با قاطعیت گفت : «خیر! هرگز! » ص 190

این بار نویسنده است که چشم برهم مینهد. پس میکشد. عقب نشینی میکند. فریب نمیخورد امآ به طور ناگهانی سیطره قدرت را رحمتِ رسالت میبیند. جاه طلبی ها و انگیزه های مادی قدرت را نادیده میگیرد. در تفکیک قدرت حکومت و رسالت کوتاه میآید.

در پایان آن جا که حضرت محمد میگوید:

«آفریدگار جهان به پیغمبرانی که در جهت یکتا پرستی کوشش میکردند، آنقدر اعتماد داشت که هر آیه ای که آنها صلاح میدیدند برای شان نازل میکرد. ... »

گردبادی عظیم میوزد و شتر سواران عرب و محمد را یکجا با خود میبرد. ندای پرعتاب رب العالمین بلند میشود. ... یا محمد! اسرار هزارساله را چرا فاش کردی» ص 193

آخرین صحنه کتاب که به بیداری جمع مستان همیشه آگاه میماند، هریک از بازیگران را میبینی پریشان و رنگ باخته از آنچه برآن ها رفته. ابن سینا میگوید:

« ... حقیقت این است که ما در بهشت نیستیم. اصلا بهشتی وجود ندارد. هریک از ما به تصورات ذهنی این مرد (اشاره به حاج رجب) در ذهن او شکل گرفته ایم ... این حاج رجب است که هرلحظه به قالب یکی از ما میرود. در قالب ما نقش ما را بازی میکند ....» و از نطرها ناپدید میشود.» ص 197

در غیاب شیخ الرئیس، خیام و دیگران در یک بحث فلسفی خام درگیر میشوند. جملگی میخواهند از حقیقت آگاه باشند. تلاشی برای گشودن از گره کور«چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند» کهنه داستانی که آرزوی متفکران بوده و هنوز دنبال میشود. اما دراین میان، ابن سینای مشائی مشرب از یک کشف نه چندان تازه ای، از پیغمبر اقرار میگیرد که :

«آیات الهی بنا به خواسته پیغمبران نازل می گردد ... و صدور ونزول آن را به خدا نسبت میدهند. از زبان عیسا هم میشنود که خلقت خدا عیب و نقصی ندارد که بخواهد به رفع و رجوع آن بپردازد.» ص 199
بت های ذهنی حاج رجب از صحنه خارج میشوند. با این که خیام از قول شیخ الرئیس میگوید:

« ... دانست که حقیقت چیست وچگونه است ... » صص 199 – 200

اما برای خواننده کشف نمیشود. خودش باید کشف کند. کار نویسنده این نیست. کشف مجهولات، و نمایاندن حقیقت کار نویسنده نیست. رسالت مؤلف (خیام و آن دروغ دلاویز) هم نشان دادن بهشت و نشستن پای صحبت انبیا و بزرگان است. موفق هم میشود. درسخنان متفکران خودی که گوشه چشمی به خاطرات قومی ایرانی ست، اشاراتی دارد قابل تأمل. ایران را رودرروی اسلام نهادن که اولی با تمدنی درخشان، ولی به خاکستر نشسته، فرو رفته درتاریکی های پدیده دوم؛ ارجاع انهدام ش به دین تحمیلی اگر هم ازسر ناآگاهی از عمق عوامل فروپاشی گذشته نباشد، چشم پوشی مصلحت آمیز است. شگفتا که در پی آن طوفان ها و افت و خیزها نمیدانیم یا نمیخواهیم بدانیم که بستر ذهنیت تاریخی و فرهنگی مان آغشته به چرکینی هاست. از بن و بنیاد لزران و ویران است. آن فرهنگ کرم خورده بود که باوزش بادی فرو ریخت. افتخارات کم و بیش تاریخی ش امروزه اگرچه در خور شوق و آرزوست؛ اما زیستن درحسرت نابوده ها درراه هؤیت سازی، چشم پوشیدن از واقعیت هاست صمیمیت قلم را مخدوش میکند.

با این حال نویسنده موفق شده درنهایت هشیاری بی اشاره به فرمانروائی کلیسا در قرون وسطا، در شکل گیری رنسانس دراروپا و دگرگونیهای شگرف آن نهضت بزرگ، ضرورت تحول فکری – اجتماعی را به خواننده تداعی کند. ابدا تصادفی نیست که این مقولات اساسی را نادیده میگیرد. درحالی که قبلا مظالم حکومتگران اسلامی و درد و مصیبت های شیعیان را برملا کرده است. پیداست که در چشم انداز نویسنده، ایرانیان باید دوران فجایع اسلامی را به مثابه مسیحیان از سر بگذرانند تا زمینه های رنسانس اسلامی فراهم آید.

در اواخر کتاب قهرمانان یک یک ناپدید میشوند. میبینی حاج رجب است که به خواب همه شان رفته و روایتگر آن گشت و گذار بهشتی و درگیر جدل ها شده است.

***

1- و انسان خدارا آفرید. نویسنده دکتر الفبا. چاپ و نشر؟ ص 204

2- همان ص 513

3- همان ص 4

این بررسی در شماره 9 روزگارنو چاپ شده

باز نگری دهم ژانویه 2005

زمینه و پیشینه اندیشه ستیزی در ایران

http://naghdha.persianblog.ir — Thu, 17 Feb 2005 20:16:00 GMT

( مجموعه مقاله)

نویسنده: اسد سیف

چاپ اول مرداد 1383

چاپ و صحافی : چاپخانه باقر مرتضوی

پخش: انتشارات فروغ آلمان - کلن

کتاب، شامل یک پیشگفتار است و ده مقاله که برخی از آنها قبلا در نشریات گوناگون به چاپ رسیده است.

مقاله های این دفتر هریک تنوع خاص خود را دارد، با مضمون های متفاوت که وجوه مشترک و درهم تنیده اش، درهمه روایت ها، تلنگریست برای بیداری، به هوش آمدن، حس کردن و فکر واندیشه را به کار گرفتن .

اسد، همچنانکه شیوه اوست جامعه را به چالش میطلبد. با صبر وحوصله، به پستوها سر میکشد. پرده ها را یکی پس از دیگری پس میزند تا عوامل جهل و ناآگاهی ها را ببیند و بشناسد. علنی کند. هدف گیریهایش ریشه درباورها دارد. درست و بجاست. ضعف ها را میشناسد. از عریان کردن دردها کوچکترین واهمه ای ندارد. گریبان متولیان فرهنگی و گماشتگان ارتجاع را میچسبد و میکشد وسط میدان، نقاب ازچهره ها برمیدارد و رو در روی مردم مینشاند. به کسی رحم نمیکند. بانیان سیه روزی و عقب ماندگی جامعه را زیر تازیانه نقد خرد میکند. با ایمان به آزادی و نجات جامعه از چنگال بیعدالتی های قرون؛ تبهکاران فرهنگی و مذهبی وسوداگران بهشت و دوزخ را رسوا میکند.

من دراین مختصرسعی خواهم کرد که با تآملی کوتاه در کتاب اخیر، بخشی ازنطرات انتقادی سیف را بررسی کنم .

یادآوری این نکته ضروریست: که از سرآغاز روشنگری، بحث« تفکرانتقادی» درجامعه روشنفکری از رشد طبیعی باز ماند و در زهدان تعصبات سنت عقیم شد. تلخ است گفتنش اما واقعیت اینست که همان معدود روشنفکران هم، از درک ماهیت « نقد» درماندند و جوهر مقوله را جدی نگرفتند با حفظ وفاداری به الگوهای سنتی، تجدد را در ملغمه ای از سنت و مدرنیته درهم آمیختند. عقل نقاد و ذاتِ فرهنگِ روشنگریِ غرب درجلوه هائی از رنگ و لعاب بنجل بازاراقتصادی وکت ودامن وکراوات وادوکلن متجلی شد. سیطره دیرینه استبداد امان نداد که دریچه«نقد» به ویژه ادبیات انتقادی به روی مردم گشوده شود. عدم آمادگی جامعه در این باره چنان یاس آور بود که پیام روشنفکرانی مثل آخوندزاده و طالبوف و دیگرروشنگران بدون پاسخ ماند و حاصل آن که خرد ورزی و بحثِ « عقل نقاد» ازپروژه های تجدد نوپا، تقریبا حذف شد. همانگونه که تناقضات اجتماعی پشت پرده ماند. همانگونه که به ذهن کسی خطور نکرد، معرفت به اینگونه مباحث بنیادی شکافتن تناقضات است وبه چالش گرفتن ناهنجاریها. با این حال نهضت نوخواهی با همه رنگ پریدگی هایش پایه های سنت را، سست کرد واز نیروی اقتدارش کاست، سیمای اجتماعی را جلوه تازه ای داد هرچند که مقبول نبود ولی مفید بود؛ وشایستگی آن را داشت که بستر مناسبی برای پیشرفت جامعه آماده کند.

این نکته را نیز نباید ازیاد برد که دگرگونیهای بنیادی در جوامع سنتی، از الزاماتی برخوردار است، که پیشزمینه هایش باید آماده شود. حرکت طبیعی مباحثی از قبیل «نقد» و«عقل نقاد» را که پدیده نوزادی در فرهنگ خواب زده ماست، نباید جدی گرفت. اینکه امروزه، در پس صد و بیست سی سالی که از آغاز تجدد و نود سالی از خیزش مشروطیت میگذرد ؛ هنوز نتوانسته ایم کوچکترین روزنه ای به سوی تفکر انتقادی باز کنیم، برآمده از فقدان زمینه مقبولیت است که متأسفانه فراهم نشده؛ زدودن ذهنیت استبدادی از« فرد»؛ نخستین گام مثبتی است که مردم را برای تحمل دگراندیشان آماده میسازد. اما درنهایت، جامعه مجبور است برای شکستن سد خیره سری های گذشته این راه سنگلاخی را بپیماید. نسل امروزی نگاهش با نسل گذشته تغییرکرده. اطاعت محض، حتا از والدین و بزرگان طرد و تقبیح شده است. این نسل، با آگاهی ازگوهر تحولات جهان، تصمیم همگامی وهمصدائی با دنیای پیشرفته را دارد. دراین باره التزام به مهارِسلطه جویان چپاولگر، مهمترین مشغله ذهنی آنهاست ودرصورت اثبات توانائی، پیشقراول بهنگامی خواهند شد که دستاورد عمده شان، نابودی بخش بزرگی از امتیازات واعتبارات پوسیده فرهنگی و اجتماعیست.

اسد از معدود نویسندگان و اندیشمندان زمانه ماست که نا آگاهی های جان سخت فرهنگی و اجتماعی را دریافته و مانند جراحی حاذق با کوله باری از تجربه ها نشتر به دست راه افتاده در شهر و روستا و دشت و دمن تا خیل خواب زده و غفلت گرفته ها را از گران خوابی قرون و اعصار بدرآورده و بیدارشان کند. درد اسد نه سنت است و نه مدرنیته، نه دین است نه آئین و مسلک و مشرب های سیاسی. درد اسد کج فهمی هاست که همگانی شده عمومیت پیدا کرده با چیرگی تمام عیار بر ذهنیت ها حکومت میکند . « ... باید ذهن تنبل خویش را به چالش واداریم، و این همان چیزیست که به آن عادت نداریم، فرهنگ آن را نداریم. ...» ص 12. اسد جلوتر از شرح این خصلت نهادی، در ص یازده همین کتاب سیاهه ای دارد و تذکر هشدار دهنده ای از: آوارگی ناصرخسرو گرفته تا ترس پنهانی خیام و بردار کردن حسنک وزیر تا نفس گیرکردن قائم مقام فراهانی و گشودن رگهای امیرکبیر و ... تا کشتار مقتولین " قتل های زنجیره ای" در زمانه سلطنت فقهای اسلامی؛ که تازه ترین دستاوردی بود از ظلمتِ جهالت و غفلت پیرانهء ما. مینویسد: «ذات آدمی دراندیشه اش آشیان دارد و اندیشه تمامیت موجودیت انسان را رقم میزند. بدون زبان اندیشه امکان بروز ندارد. زبان که نباشد، اندیشه نیست. اندیشه که نباشد، انسانها تفاوتی باهم ندارند ... ... یکی از افتخارات ما ادبیات ماست و به حق در سخنسرائی ایرانیان باید بالید ولی کج فهمی ست که، درآثار ادبی ایران، دانش و دانایی را جستجو کنیم و بپذیریم، این آثار حامل اندیشه ای فلسفی هستند. ... اندیشه در زبان شکل میگیرد، ... اندیشه ایرانی آنگاه شکل میگیرد که ظرف اصلی آن یعنی زبان، برای آن مهیا باشد. زبان و اندیشه به موازات هم و درکنار هم رشد میکنند، بارور میشوند، زاده میشوند و می زایند. این دو از هم تفکیک ناپذیرند.» صص 17 - 16

اسد از بی اندیشگی و بی زبانی صحبت میکند. در این کشور باستانی نه از اندیشه و اندیشیدن خبریست و نه از زبان آزاد. اگر منظور اسد را در بی زبانی مردم بطور سمبلیک هم به کار نگیریم و به اختناق و سانسوری که قرنهاست به آن معتادیم اشاره ای نداشته باشد، ازاینکه ملیونها ایرانی از آذری و کرد و بلوچ و عرب و ... سالهاست که بی زبان هستند، حق را باید به اسد داد. ایرانیان غیرفارس، بازبان بسته و ذهن به بند کشیده - ذهن انسان، در بستر زبان شفاف وفعال میشود، با زبان مادری - زیر خفقان وسرکوب چماقداران حکومت های غالب، در زادگاه آباء واجدادی خود مانند پناهندگان ومهاجران، ناامیدانه و بی هویت زیسته اند ؛ تحلیل جامعه شناسانه نویسنده کتاب قابل دقت و حرمت است. به ویژه که در «مرزپرگهر و فارسی شکر است» با نگاهی نقادانه، علل عقب ماندگی ها را گوشزد میکند . با اشاره به چند ملیتی جامعه از شکست دوانقلاب درقرن حاضر، با حسرت یاد میکند. عدم موفقیت ملی را در پایبندی به سنت ها ودلبستگی به افسانه های توخالی تاریخی میداند. با وسواس، برای پیدا کردن بذر ارزش ها و هویت فرهنگی خرد شده به هردری میزند تا بلکه راه نجاتی ارائه دهد .« اگرقادرنباشیم به خود حساب پس دهیم، هیچگاه نخواهیم توانست سیمای خودرا بی لک درآینه زمان باز یابیم. پس چون گذشته، بی تجربه و نا آگاه به زندگی روزمره خویش ادامه خواهیم داد، نادان و نابینا برمکان و جوهر خویش.» ص 31. نویسنده از ناهنجاری های فرهنگی که سالهاست چون وصله بدخیم به ذهن ایرانیهای غیرفارس چسبانده اند، به شدت انتقاد میکند «فارسی شکر است ... هیچ عقل سالمی نمیتواند این حکم را درجهان معاصر بپذیرد ... این تعریف بدان معناست که دیگر زبانها شیرین نیستند. آیا کسی را می شناسید که از زبان مادری خویش متنفر باشد و آن را شیرین نداند؟ ... می گفتند و میگویند "ایران مرز پرگهر" است سرزمینی که "خاک" آن "سرچشمه هنر" و"سنگ کوه" آن " در و گهر" و"خاک دشت" آن "بهتر از زراست" و این ادامه مییابد تا آنجا که میگوید؛ "هنر نزد ایرانیان است و بس" و ... از تمامی این جملات بوی تعفن تاریخی به مشام میرسد. ... امروز فقط نئونازیستها، فاشیست ها، و ناسیونال شووینستها آنها را برزبان میرانند» صص33 – 32

نویسنده با آگاهی ، طبل توخالی فرهنگ نفخ کرده را زیرتازیانه نقد لِه میکند و هشدار میدهد به آن تهی مغزانی که عمری باحماسه سرائی های بی بن و مایه مردم این سرزمین را درگنداب جهل و نادانی به لاف زنی و گزاف گوئی معتاد کرده اند؛ در جهانی که دانش بشری در تسخیر کهکشانهاست، ما، یعنی ملت باستانی ایران "دلخوش از افسانه گهر و در و سرچشمه هنر"، با اعدام عاطفه پانزده ساله دختر ناقص العقل و ده ها عاطفه های دیگردرصف انتظار، در اثبات و صیانت فرهنگ عرب پای میفشاریم و از طرفی به تغییر نام خلیج همیشه فارس مان به عرب، عنان اختیار از کف داده با جمع آوری طومارهای اعتراضی، فریاد جهانی میکشیم؛ چرائی و چگونگی این عدم تعادل آیا بیماری نیست ؟ اسد از پریشان خیالی و آشفتگی ذهنی و بی ریشگی و بی هویتی ها میگوید .او با درک مسئولیت روشنفکری با قلم نقادش پرده از این چرکینی ها برمیدارد. نویسنده درادامه این بحث از کتاب «تاریخ ادبیات درایران» اثر ذبیح الله صفا و کتاب «ازصبا تانیما» اثر یحیی آرین پور مثال می آورد که در آن دو کتاب یادی از شاعران غیرفارس ایرانی ، کلامی گفته نشده است. مینویسد« معلوم میشود که دراین کشور، آنچه شاعر و نویسنده بوده، همه فارس زبان بوده اند. آیا واقعا در طول تاریخ این کشور، شاعر و یا نویسنده کرد، ترک و بلوچ و ترکمن و عرب ... درآن نزیسته اند؟ ... صفا چون میداند که زمان صفویان از دوران های رونق شعر ترکی درایران است ونمیتواند بی اشاره به این موضوع سر و ته ادبیات درایران را به هم بیاورد، به صرف آوردن نام چند شاعر و این که "ازاین گونه شاعران ترکی گوی بسیاربوده اند ... شاعران ترک زبان ایران رااز ادبیات ایران اخراج میکند.» ص 46 - 45 همین رفتار زشت را با شاعران و نویسندگان کرد و عرب زبانان و بلوچ ها و ترکمن های ایرانی کرده اند.

نقد نویسنده درباره کتاب « سنگی برگوری» اثر جلال احمد، با تیتر «سنگی برگور سنت» از خواندنی ترین بخش های این کتاب است که با دقتی وسواس گونه از لابلای افکار سنتی و پس مانده روشنفکری که دوسه دهه مرشد و پیشوای روشنفکران ساده تر از خودش شده بود، به نمایش میگذارد. خلاصه داستان «سنگی برگوری» اثری ست که آل احمد درباره عقیم بودن خودش نوشته. چون بچه دار نمیشده به هردری زده نتوانسته بچه دار شود و دراین راه آدم و عالم را مقصر شناخته و از عقیم بودن خود سخت پریشان است. این روشنفکر پرجنجال زمانه ما وقتی موفق نمیشود چاره ای برای عقیم بودنش بیندیشد، به جادو جنبل پناه میبرد. اسد با آوردن مدارک مستند، در تبیین افکار سنتی آل احمد اورا هرچه عریانتر به خوانندگانش معرفی میکند. از علم ستیزی، غرب ستیزی و نفرت او نسبت به پزشکان سخن میگوید. اوج تآسف دراین است که خواننده از دلبستگی و اعتقاد آل احمد به جادو و طلسم و این قبیل مهملات، ناگهان در خود احساس حقارت میکند و از ستمی که به جان خریده از خود متنفر میشود. من سالها پیش از فرهیخته مردی از پیشکسوتان ادبیات که با جلال حشر و نشری داشته درباره عقیم بودن و به هردری زدنش که دراین کتاب آمده است، جسته گریخته چیزهائی شنیده بودم ولی سخافت فکری او را تا این حد نازل نمیدانستم. وقتی کتاب اسد و نقد پخته او را می خواندم دقیقا همان واماندگی وحس حقارت در تنم خلید که «جن نامه» هوشنگ گلشیری را می خواندم. راستی چه آشفته دورانی بود که بر من و نسل من گذشت چه رمالان و فالگیرانی را به جامعه حقنه کردند به نام روشنفکر و اندیشمند با آن مغزهای علیل و بیمار؛ تا توانستتند ذهن هزاران جوان معصوم را با خزعبلات و شعارهای باد کنکی انباشتند. «بعد ازاین فضاحت بود که رفتم سراغ دوا و درمانهای خانگی. هرچه بود بی ضرر بود. ... مثلا نزدیک به چهل روز مدام روزی چهل نطفه تخم مرغ از خانه مادرم میآمد ... و من باید همه را میخوردم. خام خام. ... مگر تنها همین بود! نسخه جگر خام هم بود، چله بری هم بود، امامزاده بی سرهم بود در قم، دانیال نبی هم بود درشوش، چله بری را عاقبت زنم نرفت. روز چهلم آب مرده شورخانه روی سر ریختن» ص 63 به نقل از صفحات 41 - 39 سنگی برگوری.

خانم سیمین دانشور دریادنامه جلال آل احمد "شوهرمن جلال" ص 84 میگوید « ... ممکن است ساعتها درتبلیغ عشق آزاد و نفی زندگی خانوادگی داد سخن بدهد و یا بالعکس تعدد زوجات را تصویب بکند و از بهشت مرد مسلمان و صیغه ها و عقدی ها و حورغلمانی یاد کند ... »

این که چرا این قبیل آدم های پسمانده درجامعه سمبل روشنفکری می شوند و سال ها با رهبری فکری محافل فرهنگی را در چنبره نفوذ خود میگردانند، ریشه در تقدس ننگین پدرسالاری دارد و به بند کشیدن ذهن و زبان و فکر پویای جوانان. وقتی ذهن و زبان در قید و بند باشد طبیعی ست که تفکرانتقادی نیز درمحاق سنت گیرافتد و زمینگیرشود. حرمت به صیانت این قبیل پلشتی هاست که در جمهوری اسلامی تجلیل و تکریم از آل احمد موقعیت ممتازش را چشمگیر میکند، در وارسی افکار او انگیزه محبوبیتش نزد فقیهان شفاف تر میشود. افکارعوامانه و واپسگرای اوست که حکومتگران رمال را جلب و جذب وهم اندیشگی اش را در خواب کردن مردم تآیید میکند و از حق نباید گذشت که جلال دراین رشته از قدرت و توانائی های بالائی برخورداربود.

اسد سیف می نویسد «آل احمد آدم کم مایه ای که درقیاس با متفکران عادی روشنگری اروپا بیش از سیصدسال از آنها عقب تراست. درایران به غولی درفرهنگ و ادبیات کشور بدل شد. ص 76

اسد با دیدی بغایت تیز، کاستیها و کج اندیشی های آل احمد را با مروری در "غرب زدگی" پایان میدهد. با اشاره به کجروی روشنفکران، این بخش ازدفتر را با یادآوری کوتاهی به پایان میرساند. «کتاب "سنگی برگوری" آیینه ای است که باید آن را دست گرفت تا "من" ایرانی، "من" مرد ایرانی، " من" روشنفکر ایرانی را درآن بهتر نگریست. این آیینه روی ماست، همت کنیم، خود را درآن بهتر ببینیم. ص 79

در« شاهِ لمپن ها، و جامعه لمپن پرور»، نویسنده دست خواننده را میگیرد و با سیری در تاریخ معاصر از تعویض سلطنت رضاشاه به فرزندش تا وقوع کودتا، و محکومیت سران حزب توده و اعدام افسران سازمان نظامی حزب تا فروپاشی نظام پادشاهی به اجمال، حوادث تاریخی را روایت میکند . به بهانه تحلیل خاطرات شعبان جعفری – شعبان بی مخ قداره بند مورد حمایت دولت و دربار - لمپنیسم، و ویژگیهای لمپن را با دلبستگیها و حامیان و طرفدارانش معرفی میکند. اسد در شناخت ومعرفی لمپن و لمپنیسم آن چنان با مهارت صحنه آرائی کرده است که اگر از نزدیک او را نمیشناختم و با رفتار و کردار و گذشته اش آشنا نمیبودم، شکی که بر جانم خلیده بود؛ نگاه مرا نسبت به او دگرگون میکرد. بگذریم. اسد با زبانی ساده و سنجیده به معرفی این پدیده خفت بار اجتماعی می پردازد:

« چماقداری پدیده ای از لمپنیسم درایران است که ریشه ای چند ساله درتاریخ ما دارد. ... و همیشه سر از هیآت حاکمه و یا جناح هایی از آن درآورده است. چماقدارانی که کسروی را دراداره دادگستری کشتند و یا حسین فاطمی را درصحن دادگاه مجروح کردند و یا در 28 مرداد حادثه آفریدند، همانهائی هستند که پس از انقلاب به صفوف مخالفین حمله میکردند و دفترهای گروه های مخالف را غارت کردند ... اینان همان اوباش سنگلج و چاله میدان و ... هستند ... اینان همانهایی هستند که در زمان قاجار، درپناه مجتهدین از رهگذر مخالفت با دولت و اجرای فتواهای مجتهد، برقدرت روحانیون می افزودند و درعوض اجازه داشتند که به غارت و دزدی بپردازند و هرگاه درمعرض تعقیب و تهدید قرار می گرفتند در مساجد و خانه علما بست بنشینند.» ص 91

نیروی مادی و معنوی قداره بندان وآدمکشان از دربار و دولتها و علمای دین مبین اسلام است. یعنی حکومتگران جامعه، همان ها که سرنوشت مردم را در دست دارند. « ... ریختیم اون تو، رفتیم خانه صلح ... ما اونجا رو زدیم به هم و بچه هام صندلیا رو شکستن ... پایه صندلیا رو گرفته بودن دستشون و میزدن به این صندلیا و میخوندن ؛ خانه صلح آتیش گرفت! جنده خونه آتـیش گرفت ... ... در بند 5 را باز کردم و (انجوی) را انداختمش تو بند (کریمپور شیرازی) را دربهداری زندان ... حسابی به حسابش رسیدم.» ص 93. این ها مربوط به زمانی ست که درکشور مثلا مشروطه قانونی، لمپن قداره بندی که خودش به جرم شرارت زندانیست ، شهروندان را در زندان زیر نظر مآموران رسمی، کتک میزند و شکنجه میکند. با این هرج و مرج و بیعدالتی و بی قانونی که سگ صاحبش را نمیشناخت، جز فروپاشی چه انتظاری میتوان داشت ؟! از نگاهی دیگر شاید مکتوب کردن این حوادث عبرت آموزباشد برای دستاربندان و منادیان به ظاهر دین مبین اسلام که مسخ وسرمست از غرور قدرت، اگر فرصتی داشتند؛ به پایان کار دیکتاتورها و جباران تاریخ نظری می انداختند!

اسد می نویسد « اگرچه دردوران صفویه و قاجاریه، کشور جولانگاه لمپن ها بود، محمد رضاشاه لمپنیسم را به نفع خویش مهار و محدود کرد، ولی خمینی آن را درکمیته های انقلاب اسلامی باهزار ترفند وهزاران مشکل، سازماندهی کرد وچماقداران حکومتی که دراین ارگان سازماندهی شده بودند همان هایی هستند که؛ به وقت لزوم به دفاتر مخالفین یورش میبردند، آدم میربودند و میکشتند و ... اعمالی که هنوز هم ادامه دارد.» ص 107

نظر اسد را باید تآیید کرد. با این تذکر که آقای خمینی با سازماندهی لمپن ها، به احتمالی هدفی صادقانه و انسان دوستانه داشته برای هدایت اخلاقی و به نوائی رسیدن آن جماعت که برخی ها هم موفق شدند چه ازغارت بیت المال چه از راه های خیلی خیلی پاکیزه و حلال! به ثروتهای کلانی رسیدند که خدا بیشترشان بدهد. ولی اخلاق، همانطور لمپن وار ماند تا به صحن مجلس اسلامی هم کشیده شد. آنهم توسط ملائی لمپن که گویا نمایندگی مجلس اسلامی را هم یدک میکشد. لمپن های سابق حداقل هر غلطی که میکردند اما دست، روی زن جماعت بلند نمیکردند و شاخ و شونه کشیدن به زن هارا دور از شآن جوانمردی و مردانگی میدانستند . اصولا یکی از ویژگی لمپن ها احترام به زن ها بود؛ اما این حجت الاسلام لمپن، در نظام جمهوری اسلامی عملی مرتکب شد که به آبرو وحیثیت پیشکسوتانی مثل مصطفی لره و شعبان بی مخ و رمضان یخی و رضا گاوی لطمه وارد ساخت.

در بخش «روشنفکر و روشنگری» نویسنده با اشاره به شکست جنبش دوم خرداد، کتاب«مجمع الجزایر زندان گونه» اثر اکبر گنجی را عرصه فحص و بحث خود قرار داده و مستقل از مضمون کتاب می نویسد: «همین که بپذیریم اصول مدرنیته را نمیتوان با برنامه های فقاهت و امامت بنا نمود، خود کافی است. ... که جامعه مدرن نمیتواند به هیچ شکلی با تکیه بر قانون اساسی جمهوری اسلامی بنا گردد.» ص 111

اکبر گنجی با اینکه از نخستین باورمندان وبازوان مسلح انقلاب اسلامی بود، و به روایتی پاسدار وازبنیانگذاران اطلاعاتی رژِیم و سرکوبگران اولیه بوده، اما در دوران خدمت چند ساله و گویا در مأموریت ترکیه، درآستانه بلوغ تازه موفق به کشف خود میشود و واقعیتهای قدرتِ رژیم را درمییابد. دگرگونی فکریِ این جوان که دارای استعدادهای ناشکفته بود، در دوران جنبش دوم خرداد بیشتر و آشکارتر متجلی میشود. از آن پس به طور بسیار فعال درکنار آقای خاتمی که با سخنانی سرشار از امید و روشنگری، درموقعیتی اسثنائی به ریاست جمهوری برگزیده شده بود؛ قرار میگیرد. گزینش سید محمد خاتمی و پرش او به آن مقام به ویژه باآن اکثریت قابل توجه، فصل نوینی بود، درآن تیرگیها که بذرامید بردلهای پریشان و پژمرده مردم کاشت و با تکانی نو، جامعه را به جنب و جوش انداخت . طولی نکشید که عقب نشینی ها وجاخالی کردن های آقای خاتمی پرده ها را کنار زد و چهره او را در ملاء عام به نمایش گذاشت، که جای بازکردن بحثش این جا نیست ولی همینقدربگویم که همو با فریب مردم، بزرگترین لطمه را به باورهای معصومانه ملت وارد آورد و ملیونها جوان پرشوررا؛ درراه حفظ قدرت ملایان به انفعال کشاند. گسترش فساد و بالا رفتن اعتیاد، حتا راهیابی لمپن ها به مجلس اسلامی، از این منظر قابل تأمل است. هنوز زود است که آثار خدعه و فریب نکبت بار دوران هشت ساله آقای خاتمی را در آسیب شناسی اجتماعی به نقد کشید. تنها گنجی نبود که تباه شد .آقای خاتمی نسلی را تباه کرد.

گنجی دراین راه از زندگی ش مایه گذاشت. به مکافات ناپرهیزیها و فاشگوئیهای عریان به زندان و شکنجه تن داد. اما، آقای خاتمی او را رها کرد و کیان قدرت را چسبید. گنجی با پیش کشیدن نقد دین، دینمداران سوداگر و غارتگران به قدرت لمیده را رسوا کرد. و دراین میان اسد سیف از معدود چپ اندیشان ا ست که گنجی را به درستی کشف میکند و با شرحه شرحه کردن افکارش به نقد او می پردازد. بدون کمترین واهمه از انگ های شناخته شده، در تبیین برجستگی های فکری گنجی مینویسد:

« ... از آنجا که تفکر درفرهنگ ما فاقد ریشه ای عمیق است، به بنیان های عملی موضوع نمی اندیشیم. با پندارهای ساده دلانه خویش پیامبری میجوئیم تا در پی او به عنوان ناجی روان شویم ... گنجی نیز دراین کتاب سعی دارد تکلیف روشنفکررا که خود باشد، با موضوع روشنگری معلوم کند ... او در عمل به این نتیجه رسیده است که قوانین الهی را نمیتوان اصلاح کرد. اصلاحات را با آسمان کاری نیست. تمدن جدید سالهاست دین را از حوزه عقل به حوزه اخلاق عقب رانده است ... گنجی با نقد خود به نقد دین میپردازد . .. "آیا کتاب مقدس حقیقت دارد؟" ... وچنین است که قدرت به نقد کشیده میشود. شک اساس نقد است. و دوران ما به قول کانت "دوران نقد است، همه چیز باید به نقد سپرده شود" ... گنجی انقلاب 1357 را "انقلابِ ضد مدرنیته که نوشتالژِی جهان گذشته را داشت" ارزیابی میکند و روشنفکران را به بحث درباره این رویداد مهم تاریخ معاصر و پیامدهای آن فرا می خواند (صص 314 – 313 مجمع الجزایر زندان گونه) گنجی با شهامت، دین را از گردونه دمکراسی حذف میکند زیرا دمکراسی دینی وجود ندارد و نمیتواند وجود داشته باشد ... وچنین است روشنفکر که پسوند دینی آن لوث کردن موضوع است. "می توان نواندیش دینی بود" ولی روشنفکر دینی نمیتواند وجود داشته باشد. زیرا، روشنفکری به عقلانیت است ... وعقلانیت با تعبد به کس یا کسان یا متون خاصی منافات دارد. درکشوری که هنوز اندیشیدن گناه است، گنجی روشنفکران را به بحث و نقد و بررسی درباره "امکان" و یا "امتناع" روشنفکر دینی فرا میخواند و آن را ضروری و عاجل میداند.» ص 118 – 114

«تاریخ کانون نویسندگان ایران به روایت سپانلو» بخش دیگری از این کتاب سودمند سیف است. دراین بخش، نویسنده با تکیه به اسناد مکتوب، کتاب آقای سپانلو را فاقد ارزش دانسته و می نویسد: « تاکنون چندین کتاب و صدها مقاله و خاطره درباره کانون نویسندگان ایران درداخل و خارج از کشور چاپ شده است. طبیعی ست اگر سپانلو قصد تاریخ نویسی به شکل رایج آن را داشت، به این اسناد نیز رجوع میکرد ... ولی او این کاررا نکرده و ترجیح داده به ذهن مغشوش خویش متکی باشد و این خود اولین گام است درلغزشی بزرگ.» صص 122- 121

نقد اسد قابل درک است. در این سی وهفت سالی که از تأسیس کانون گذشته روایت های گوناگون ومتفاوت ازهم، هریک به دلخواه نویسنده ای (به جز جمع آوری اسناد و کوشش با ارزش مسعود نقره کار)، همگی به قول اسد «منم منم» های توخالی بوده برای خودنمائی و بدنام کردن این و آن. آنچه دراین میان ناگفته مانده روایت صحیحِ شکل گیری این نهاد است با این سئوال که هنوز برلبهاست: چرا برخی از نویسندگان ما تاریخ را میراث شخصی میپندارند و درصیانت این گره کور که یک معضل فرهنگی ست پافشاری میکنند. تأسف دراینست که کار تدوین شناسنامه کانون به جائی کشیده که بی اغراق اگریک پژوهشگر منصف، بخواهد اظهار نظر و روایت همه راویان و ناظران را و تنها در مورد شکل گیری اولیه اش جمع آوری و بررسی کند؛ اگر هم عقلش را از دست ندهد؛ تازه به پریشانی و آشفتگی تاریخ کشور ما پی خواهد برد.

ما و زنانگی فروغ

نویسنده با اشاره به انتشار دوجلدی «مجموعه آثار فروغ» به همت و ویراستاری بهنام باوندپور، اشاره ای دارد به افکار بلند فروغ در گسست زنجیرهای زنانگی. و سپس یادی میکند از روشنفکرانی که دردایره تنگ نظریهای قالبی گرفتاربودند و عاجز از درک اندیشه های فروغ، مدام به او نیش میزدند. نیش های وقیحانه که ویژه جوامع مردسالار و عقب مانده است. « ... فروغ از پیشتازان تجدد درایران است. به این اعتبار که، اگرچه نیما در شعر فارسی صاحب این مقام است ولی شعر فروغ با حضور زنِ دنیای معاصر درآن، با تمامی وجود و فردیت این زمانی خویش، تازگی دارد. به این اعتبار که برای اولین بار زن به عنوان زن به شعر راه یافته است. ... فروغ آن چیزی را می دید که مردان نمی دیدند، جامعه نمی دید و اصلا از نظر فکری با آن فاصله داشت. ... جهان فروغ، برخلاف شاعران زنِ پیش از او شفاف و بری از رمز و رازهای آسمانی ست. درانطباق با جهان طبیعی ست که شعر او را کفر نیز می دانند. به زمین کشاندن خدا از آسمان گام نخست مدرنیته است. ... انسان دوران مدرن بی رمز و راز است، درهاله ای از تقدس به سر نمیبرد. او خود را، درون خود را، نیز عریان میکند. او هیچ قداست الهی برای کسی قائل نیست. ... شعر فروغ درآسمان ها سیر نمیکند به طلسم سنت گرفتار نیست. » ص 174

فروغ، برای جامعه بیمار ایران نا بهنگام بود. زودرس بود. . ستاره ای بود که لحظه ای درخشید. کویر بی اندیشه را نورباران کرد و غایب شد.

فروغ، نشکفته پر زد و ازمیان رفت، اما جامعه را تکان داد . عجبا! که روشنفکران بودند دمی از اذیت و آزارش غافل نبودند. اسد، با اندوهی دردناک این آلودگی فرهنگی را میشکافد «فرهنگ ما زن بی چهره می خواهد. زنی فاقد جنسیت. برخورد روشنفکر ایرانی با فروغ نشان داد که او نیز چون پاسداران سنت، عاشق زن بی هویت است. از آنجا که درک ذهنیت فروغ برای ما مشکل بود، زندگی و شعر او نیز برای ما مشکل آفرید. ... روشنفکر ایرانی بافروغ مشکل دارد. دراین عرصه حتا شاعرانی که شعر نو میسرودند، در کج فهمی های خویش او را محکوم میکردند. از چند استثناء که بگذریم، معاصران فروغ با داوری هایشان ... به روشنی نشان داده اند که از رابطه با ذهنیت مدرن فروغ عاجز بوده و هستند. یکی شعرهایش را "شعرهای رختخوابی" می نامد. دیگری "بوی فرنگی و غرب زدگی" ازآن به مشامش میرسد. کسی دیگر آزاد زیستن او را چیزی می خواند که " بی بند و باری بیشتر به آن می برازد". و آن دیگر شعر "دیوارهای مرز" او را "از همان حرفهاست" ارزشگذاری میکند. کسی هم در پی انتشار تولدی دیگر کشف می کند که فروغ " از شر پائین تنه دارد خلاص می شود و این خبر خوشی است" ...» و اسد، انگار که از خشم برآشفته شده، سر آدم و عالم فریاد میکشد : «"روشنفکران"ی که خود غرق در دود و دم و خمر و شرب و زن بودند، از فروغ "ولگرد" سخن می گفتند.» صص 180 – 179. بحث کوتاهی دارد در باره سانسور شعرهای فروغ حتا در چاپ های خارج از کشور.

و بعد چند مقاله خواندنی و پرمحتوا . که کتاب به پایان میرسد.

بررسی این کتاب را همینجا می بندم و مطالعه این اثر جالب را به دوستان و علاقمندان توصیه می کنم.

آلبوم خصوصی

http://naghdha.persianblog.ir — Sun, 13 Feb 2005 06:11:00 GMT

رضا علامه زاده.

چاپ اول پائیز 1999 انتشارات کتابسرا – کالیفرنیا

این کتاب بخشی از خاطره های نوجوانی و جوانی رضاعلامه زاده فیلمساز، نویسنده و منقد فیلم است که بعد ازانقلاب از ایران کوچیده و درکشورهلند اقامت گزیده است. علامه زاده به آن طیف ازهنرمندان تعلق دارد که همان اوایل کار با هشیاری کامل دریافتند که این کوچ اجباری عمرش طولانی ست. بهتر این که درکشورمیزبان سامان تازه ای پی ریخته.و زندگی خارج از کشوررا با تجربه های جدیدی پر کنند. با این باور درون جا معه ای فرو رفتند که از هرحیث برایشان غریبه مینمود، ناهمگونیها را دیدند و پذیرفتند، با اندوخته های هنری دردهای غربت را کاهش دادند. مشکلات یکی دوتا نبود اما طاقت آوردند تا با فضای غریبه آشناشدند واخت گرفتند. پس بیجا نیست که هنرمندان درمیان طبقات مهاجرین گوناگون، درمقایسه با سایر هموطنان موفق تر هستند و هریک باکارنامه ای روشن درگوشه وکنار جهان با فعالیت های کم و بیش چشمگیرحضور دارند.ازاین قبیل تآثیرگذاری ها درفرهنگ کشورمیزبان خاطره خوشی دارم. چندسال پیش وقتی برای شرکت درجلسه «کانون نویسندگان ایران درتبعید» که درشهر کوچک و زیبای «زوآله» تشکیل شده بود، چند جوان هلندی، از حرکت دسته جمعی عده ای غریبه شگفت زده شده دروسط خیابان جلومان را گرفتند و پرسیدند شما از کدام کشورین؟ اسماعیل تا دهن باز کرد که بگوید ایران، دخترخانمی که نقش مترجم را داشت با آنها گرم گفتگوشد پس ازرفتن.آنها گفت « وقتی گفتم اینها نویسندگان تبعیدی ایران اند.» یکی پاسخ داد «پس هموطنان رضا و قادرعبدالله هستند.» کنجکاو شدم. معلوم شد که آن دو ازچهره های شناخته شده محافل هنری هلند هستند.قادرعبدالله درتلویون هلند برنامه هفتگی داشت و رضا علامه زاده با فیلم ها و مستند سازیهایش شهرتی بهم زده بود.

آلبوم خصوصی:

داستان ازعکاسی «سایه» از خیابان شهباز شروع می شود با ضمیراول شخص. روایتگر، انگار پرده سینمارامیگشاید برای نمایش دردهای زندگی هادیِ نوجوان، تا حکایتِ ناتمام و نا همگون زندگی را با بیانی ساده و صمیمی به جان بینندگانش بنشاند.

هادی، نوجوان زبر و زرنگی ست که لحظه ای آرام ندارد. درتاریکخانه عکاسی، پشت دوربین درحال تنظیم نور چراغ، چانه زدن با مشتریها، پشت پیشخان درحال رتوش، وشبها درکلاس شبانه حکمت در سرِآب سردار و سر زده توی پارک شهر؛ درحالی که چشمهایش دودو میزند ودنبال «مرجان» و« قادر» میگردد. هر ازگاهی در اتاق دکتر حبیبی طبیب تیمارستان امین آباد است یا درکنار مادرش که بعلت اختلال حواس آنجا نگهداری میشود. وشبها درکلاس درس شبانه. درچنین مجموعه، شنیدن روایت فقرونداری و تلاش های مستمر هادی، خواننده را آن چنان جذب میکند که اندوهِ رنجها رنگ میبازد.

گفتیم که محل کار هادی درمحله فقیرنشین شرق تهران، در خیابان شهناز عکاسی سایه است. روزی درصف اتوبوس دختری را می بیند و دنبالش تا پارک شهرمیرود و آنجا با عکاس دوره گردی به نام قادر آشنا میشود. دختر به بهانه درس حاضرکردن روی نیمکتی نشسته ولی حواسش هست که چشمهای آزمند جوان دنبال اوست.« من سر دوربین را همانطور که تسمه اش دور گردن اوبود طوری گرداندم که از شنریز پیاده رو و نیمکتی که دخترک رویش نشسته بود درقاب دوربین قرار گرفت. قادر که سرش را کنار سرمن گذاشته بود تصویررا دید. همزمان سرمان را بلند کردیم و آهسته و با کمی تردید پرسیدم آره؟» ص 10

آمال وآرزوهای نورس جوانی هادی دراین جمله ساده و روان خلاصه میشود:

«پیش ازآنکه دخترک ازجایش برخیزد اولین دیدار من با عشق آینده ام را برماندنی ترین سند موجود جهان ثبت کرد» ص 11

راوی میگوید که : «من چهارساله بودم که پدرم مادرم را طلاق داد. بعدهم برای اینکه ردش را گم کند خودش را منتقل کرد به آبادان. همانجا بود که پروین خانم را گرفت. بعداز هشت نه سال معلمی در آبادان واهواز و مسجد سلیمان دست زن وبچه های قد و نیمقدش را گرفت و برگشت تهران من تازه تصدیق کلاس ششم دبستانم را گرفته بودم که اورا دیدم. هیچ تصویر روشنی از پدرم درذهن ازاو نداشتم....» ص 14

همین روزهاست که تنها یار و یاور مادر بیمار رخت ازجهان میبندد. روز خاکسپاری متوفا،

«مادرم از یک روانی درخود گمشده و بی آزار به دیوانه ای زنجیر گسیخته و خطرناک تبدیل شد.« ص 15

نویسنده از حوادث مراسم تدفین خاله عفت واعزام مادر به امین آباد برگهائی از دربدری هادی جوان را نقل میکند ونا بسامانیهای فقر فاحش را شرح میدهد. زشتیها وکج خلقیهای نامادری را که با پنج بچه قد و نیم قد از آبادان به تهران برگشته، چشم دیدن هادی را ندارد و میخواهد او را از خانه بیرون کند. اما هادی با قلب رئوف و مهربانش با خواهر و برادرها بازی میکند و به درس و مشق آنها میرسد. تا بالاخره روزی همه چیز بهم میریزد و هادی به خانه عمو باقرش پناه میبرد و هموست که اورا با عکاسی سایه درخیابان شهباز آشنا میکند وهادی مشغول به کارمیشود.

هادی، حالا که دستش جائی بند شده و اندک درآمدی نیز دارد اطاق محقری درمفت آباد اجاره کرده و مادررا از تیمارستان بیرون میآورد «اثاث خانه، دوتا حصیر و یک گلیم نخ نما ... از

یک سمساری درهمان مفت آباد خریدم. خود سمسار همه را بار یک گاری دستی کرد و برایم به خانه آورد. سروته اش پنجاه تومان نشد. میگفت مال یک پیرزن بیکس بوده که دو روزپیش عمرش راداده بود به من، و سمسار برای رضای خدا ماترکش را آورده بود درمغازه تا آبش کند و پولش را بدهد برای مراسم هفتم وچهلم پیرزن خدا بیامرز صرف کنند.» صص25- 24

هادی، موقع ظاهرکردن عکس های قادر که عکاس دروه گردیست از اعتصاب دانشجویان دانشگاه تهران باخبر میشود. دوران نخست وزیری دکتر امینی ست. هادی نیز مثل هزاران جوان پرشور دیگر به تماشا میرود. درآن ازدحام که دانشگاه درمحاصره پلیس است چشم هادی دنبال قادر میگردند. « در یک لحظه پانزده بیست پسر جوان با زنبیل های بزرگی که برشانه داشتند ازمیان مردم تماشاگر کنده شدند ... خودرا پای نرده های دانشگاه رساندند و با حرکتی هماهنگ زنبیلها را دور سرشان تاباندند و با همه قوا آنهارا به درون محوطه دانشگاه پرتاب کردند. ... صف پلیس از هم گسیخت و با توم ها بر سر و دست و پای آن عده که به خاطر حمایت از اعتصاب دانشجویان برایشان ساندویج آورده بودند فرود آمد ... قادر رادیدم کنارجوی پهن خیابان زانو زده بود و سرش را به جلو خم کرده وصورتش را تا پیشانی در یقه پالتوش فرو برده بود نوک عدسی از لای دودکمه بسته پالتو سربازی وصله پینه اش بیرون بود...» ص 48

نویسنده با این اشاره کوتاه به حادثه دانشگاه تهران، بخشی از نارضائی های آن سال های پر تلاطم را روایت میکند. کاش آنروزها تدبیری در دولتمردان میبود که با تکیه برعقل ومنطق به شکافتن علت اعتصابها میپرداختند و رسیدگی به انگیزه ها وشنیدن درد دل جوانان عاصی را جدی تلقی میکردند که درکل محق بودند وتحمل زور و خفقان را نداشتند. همان بی توجهی به آمال جوانان بود که با انبانی از کینه وخشم ازدیوار سفارت آمریکا بالا رفتند و کار شرم آوری را که شاید درجهان بیسابقه بود بارآوردند؛ با آنهمه ننگینی های خفت بار که به دنبال داشت.

خواننده، با اشتیاق، زندگیِ اندوه بار هادی را دنبال میکند. صحنه آرائیها طبیعیست و منطق فقر حاکم قابل لمس است اما آزاردهنده نیست و این از شگفتیهای هنر است که علامه زاده با بیان سنجیده، خواننده را چنان مهار میکند که تلخی زندگی وزهر فقر و فاقه را کاهش میدهد. سخنورانی که به این ظرافت واستحکام حوادث پیش پا افتاده را که درهرکوی و برزنی با دههاه نمونه نظیرش رخ داده است بیان میکنند، سرچشمهء مایه کارِشان بیشتر ازهنرهای تراژِدی ست که اندیشه نهائی این بخش از هنررا میتوان درآرای فیلسوفان و اافکار رم باستان و به ویژه در بحث « طبیعتت تراژدی» ارسطو دنبال کرد.

علامه زاده، در بعضی روایتها با برجسته کردن کردارهای هادی، روح تراژدی داستان را به بهترین وجه ممکن به نمایش میگذارد. :« با سردشدن هوا خانه برای مادرم به زندانی با درهای بسته بدل شد. دیگر نه میتوانست درپاگرد به انتظار من بنشیند و نه مثل وقتی که دلش میگرفت میتوانست برود پشت بام. ... یکبار وقتی از کلاس شبانه برمیگشتم مادرم توی پاگرد پلکان منتظرم بود ... پرسیدم چرا به جای نشستن پای بخاری توی اتاق اینجوری اینجا نشسته است ... وقتی رفتم توی اتاق تازه فهمیدم چرا دراین سرما بیرون نشسته است. ... سقف اتاق درست بالای بخاری چکه کرده بود و حالا بخاری خیس آب بود ... یک کاسه گذاشتم زیرچکه ها و برگشتم توی راهرو. ... مادرم ... سیگار دود میکرد. پشتش به من بود. چارقدش روی شانه اش سریده و موهای جوگندمیش پریشانتر ازهمیشه بود ... کنارش زانو زدم و از پشت بغلش کردم. حالا شانه هایش دربازوی من میلرزید و من صدای قلبش را که مثل گنجشک میزد میشنیدم. پشت دستم از اشک چشمانش خیس بود. مادرم بی آنکه سرش را به سوی من برگرداند درآغوشم یک دل سیر گریه کرد. من هم مثل خود او سرم را گذاشتم روی گرده شانه اش و مثل یگ بچه اشک ریختم.» صص 78 - 79

و دردنباله این روایت است که هادی بعد از مدتی با صحنه دیگری روبه رو میشود.

«هندوانه سنگین و نان و پنیری را که برای شام خریده بودم بی اختیار وسط خیابان زمین گذاشتم تا بدوم بالا. زن صاحبخانه جلوم را گرفت و با لب لرزان گفت: بردنش بیمارستان با آمبولانس. ... وقتی رسیدم بیمارستان مادرم هنوز بیهوش بود. معده اش را شستشو داده بودند و از خطر گذشته بود . بهوش نیامده بود حدود نود تا قرص آرامبخشی که دکتر حبیبی برای سه ماه داده بود یکجا بلعیده بود. ... دکتر سوانح وقتی مرا دید از پدرم پرسید ...

گفتم پدر ندارم و من و مادرم با هم زندگی میکنیم. دکتر چنان جا خورد که انگار هرگز پسر بی پدری را ندیده بوده است ... نفس بلندی کشید و لحن صحبتش را عوض کرد و گفت میدونستی مادرت حامله است؟» 88- 89

فضای داستان چنان عوض میشود که خواننده نمیتواند ازحیرت به خنده نیفتد! خنده نه از شادی و نشاط، از پیشامدی غیرقابل تصور. در صفحات بعد پرده کنار میرود و واقعیت روشن میشود که: کار، کاراستادعبدالله بناست که برای تعمیر پشت بام برای جلوگیری از چکه کردن سقف چند روزی درآن خانه کارمیکرده است.

تآکید درشرح این دو روایت از آنجا قابل تأمل است که رخدادهای گوناگون زندگی در یک متن مشخص درتبیین طبیعت انسان، «اهمیت طرح داستان» و اصالت« طبیعت تراژدی» را توضیح میدهد.

هادی برای پیدا کردن عبدالله بنا به کپرآباد میرود تا تکلیف بچه را که درشکم مادرش کاشته است روشن کند : « به بالای تپه که رسیدم کپرآباد زیرپایم بود. پنهان ازچشم جهان ... دنیای کوچکی بود مثل دنیای مورچگان که میشد با فوتی بربادش داد. دهها خانه کپری با دیوارهای ساخته شده از حلب های خالی روغن و پنیروکشک ... چندین ده خانوار پرعائله ژنده و لچر و چرکمرده را درخود پناه داده بود ... تصویری زگیل مانند، کریه و چرکین، برذهنم حک کرد. آه، کاش قادر را باخود آورده بودم ... دنبال چه میگشتم؟ ... دنبال بنائی که شش بچه قد و نیم قدش همانهائی هستند که آن پائین با کون برهنه و پیراهن ژنده خاک بازی میکنند؟ همسر زردزخمیش با دستهائی که از فرط رختشویی برای دیگران مثل خمیر نان بربری پف کرده است دارد درجوی پرلجن محله ژنده پاره های بچه هایش را میشوید؟ بنائی که زندان افتادن .... برایش نعمتی است که به سادگی نصیبش نمیشود؟ ... » صص 92 – 93

هادی، ئوسط قادر بامرجان درارتباط است که هرازگاهی او را درپارک شهر می بیند وآلبومی به او می دهد تا بعد از دیدن و اضافه کردن تصویری یا یک شعری به او برمیگرداند. واین تنها وسیله معاشقه ان دو دلداده است. دراین بین برای مرجان خواستگاری پیدا میشود که خلاف میل اوست. مرجان زیربار نمیرود. و خانه را ترک میکند. آمدن مرجان به عکاسخانه سایه وگرفتاری آن دو توسط کارآگاهی که دراثر شکایت برادر مرجان مآمور پیدا کردنش است، هادی را به زندان میکشاند.

درزندان حوادثی رخ میدهد که خواننده بدون مکث وتأمل دنبالش میکند با احساس نفس گرم نویسنده که براوراق کتاب ماسیده اروایتگر دردهای اجتماعی ست. ازجنگ وجدال آقا یحیی خوش اقبال قمارخانه دار، که توزیع مواد مخدر را درزندان راه انداخته وبلوچ، سلمانی بند که « سه سال پیش به جرم حمل مواد مخدر درمرز افغانستان دستگیر و به حبس ابد محکوم ...»

ص 155 همچنین دیدار با قادر درزندان ؛ به خاطر عکسها و بیشتر برای پاسخ های سنجیده و پخته که به مآمورآگاهی پس داده :

سین: چرا به تکثیر عکس لختی ادامه ندادی؟

ج : فهمیدم کار من نیست.

سین: مگر احتیاج به پول نداشتی؟

ج : چرا داشتم.

سین: پس چرا دنبال کاررا نگرفتی؟

ج : چون ازفضای این کار بدم میآمد. به نظرم کار شرافتمندانه نبود.

... ...

سین: از عکاسی چه توقعی داری؟

ج : راستگوئی.

سین: به کی ؟

ج : به دور بین.

مآمور که پی برده قادرازقماش دیگریست درمراجعه به خانه او، ... « یکسر به تیر دوقلو می راند. او تا چنگ انداختن به گنجینه بی همتائی که به صورت دهها قطعه عکس درچهار آلبوم بزرگ ذخیره شده و درته یک صندوق چوبی دراتاق کوچک قادر مدفون است ... » اورا دستگیر و بازداشت میکند ص 208

قادر به زندان سیاسی قزل قلعه منتقل می شود. برایش دوسال زندان بریده اند.

علامه زاده، در برگ های پایانی کتاب، مآمور آگاهی را که با همدستی پاسبان درتوزیع مواد مخدر همکاری داشته است به صحنه میآورد، و با مرگ رؤیائی وغم انگیز مادر، هادی جوان و بی پناه؛ اما جستجوگر پرتلاش را با یکدنیا درد واندوه در جهان پتیاره رها می کند و دفتر بسته میشود.

روايت

http://naghdha.persianblog.ir — Thu, 30 Dec 2004 20:58:00 GMT

نیروی عظیمی دراین گروه بزدل زار و نزار نیم گرسنه وحشی نهفته است که خدا نکند روزی بجنبد. این ها فقط به درد آن میخورند که درمقابل دشمن خارجی نفله و کشته شوند. با این نیروهخامنشیان دنیای آن روزرا گشودند. با همین گروه صفویه جلوی ترک هارا گرفتند ونگذاشتند که آسیارا را فتح کنند. فقرشان، تادانی شان، توی سری خوردنشان، حرف شنویشان سرمایه های ملی ما منورالفکرهاست. این ها باید دست نخورده بمانند. به مسجد و زیارت بروند. سینه و قمه بزنند. نماز بخوانند و روزه بگیرند. عرق بخورند ومست کنند. سفره حضرت فاطمه بیندازند و بهم فحش خواهر و مادربدهند. «یارب مباد آنکه گدا معتبر شود» هرچه ابله تر، خودپسندتر، وقیح تر و مطیع تر بهتر. حالا این دوستان شما. از متن کتاب

نگاهی به

«روایت»

آخرین روایت آقا بزرگ علوی

چاپ اول: 1377 ناشر: انتشارات نگاه. تهران

«روایت» اثر زنده یاد آقا بزرگ علوی، که گوشه روی جلد کتاب نوشته شده «آخرین رمان»، بدون شک از آخرین کارهای ادبی این نویسنده پرتجربه میباشد که از سال ها پیش در انتظار نشرش بودم . یک بار هم درلندن از ایشان پرسیدم : آن قول و قراری که سال ها پیش با ساعدی درپاریس گذاشتید کی عمل خواهد شد؟ نگاه سئوال انگیزی کرد. گفتم همان وعده را که به ساعدی داده بودیدو درالفبای هفت، پس از خاموشی چراغ عمرش منتشر شد. با اندوه، به فکر فرو رفت غم سنگین مرگ زود رس دوستش را درچهره ش دیدم. با حجب و حیای همیشگی ش نگاه دیگری کرد. با مهربانی و خنده ای که برلبهایش شکفت، گفت آماده است. و بعد گپ کوتاهی زدیم و جدا شدیم. دیگر اورا ندیدم تا «روایت» ش درآمد.

در سال های پایانی عمر، مسافرت آقا بزرگ به ایران، و دیدارش از بستگان و آشنایان و آشنایان و هم گفتگوهایش با برخیها، مورد بگومگوی عده ای قرار گرفت. طبق روال، ازچپ وراست، بالا و پائین بیرحمانه بر او تاختند. – حتا یکی از فرهیختگان هرکجا هست به سلامت بادا، آن «قبای تاریخ» را که سالها پیش درلندن به اوبخشیده بود، پس گرفت – عیب و ایرادها گرفتند. دراین تاخت و تازهای ادبی! نه تنها وضع سنی و مزاجی آقا بزرگ مدنظر نبود، حتا دیدارش از خاک وطن و بستگان و آشنایانش، گناهی نابخشودنی شمرده شد. این دیدار و آخرین بازدید از ایران درحالی اتفاق افتاد که میدانست سالی چند بیشتر زنده نخواهد ماند.

آقا بزرگ عمری تلاش کرد و از راه قلم نان خورد. عمری با آوارگی در غربت زیست و درخاک بیگانه سر به خشت نهاد. اگر طرفدار حزب توده بوده، حداقل پرنسیب و شخصیت خودرا حفظ کرد. خیلی ها بودند همسنخ او که به ایمان و عقیده خود پشت کرده، درموقعیتی مناسب دستمال به دست مداح این و آن شده به نوائی و مقامی رسیدند. آقابزرگ درسراسر عمر، با حفظ ایمان و عقیده خود زندگی کرد. آن سال ها هم که در زندان بود، نه تو ده ای بود و نه حزب توده وجود داشت. زندانی شدن او و یاران همفکرش در مبارزه با دیکتاتوری رضا شاه بود. این که دردوران استبداد رضاشاهی، از مشروطیت و قانون اساسی تنها پوسته ای باقی مانده بود و اثری از آن همه مبارزه های ملی دیده نمیشد، نباید مورد تردید قرار گیرد. گذشته از آن در دوران خفقان رضاشاهی دل شیر میخواست به مصافش رفتن. پنجه در پنجه استبداد انداختن و در مقابل رضاشاه قد علم کردن کار سهل و ساده ای نبود. این شجاعت و دلیری را آقا بزرگ و یارانش داشتند و درنهایت قدرت با استبداد و عفریت جهل و سیاهی درافتادند و آگاهانه خود را به کام شیر شرزه خونخوار انداختند. به پیشواز مرگ رفتند.

امروزه ساده است که درگوشه ای امن نشست و دور از چشم گزمه و پلیس سیاسی و تیر و تفنگ، ویسکی با سودا خورد و به خادمان فرهنگ خرده گرفت و دشنام داد. ولو اینکه این خادم فرهنگ در لباس توده ای و یا به طرفداری از آرمان های این و آن بوده باشد. جای آن که با جهل و خرافات درافتیم، به مصاف اندیشه و اندیشه ورزان میرویم. دربی آبرو کردن کسانی که برای دریدن پرده های جهالت، از عمرشان مایه گذاشته اند به خود میبالیم.

اگر درجنگ دوم جهانی پای قوای نظامی متفقین به ایران نمیرسید و رضاشاه همچنان بر سریر قدرت می بود، آقا بزرگ و یاران همفکرش چه سرنوشتی پیدا میکردند؟ بدون تردید خیلی هاشان به میکرب تیفوس آلوده میشدند و ازبین میرفتند.

آقا بزرگ اگرچه به خاطر افکارش مورد نکوهش قرار میگیرد – که البته آن هم با توجه به شرایط فرهنگی که همگی درگیجیِ ِ نو وکهنه گرفتاریم و رابطه ها بر حول مناسبات عشیرتی میچرخد، میتوان تحمل کرد والا خرده گرفتن از عقاید و باورهای دیگران، نه تنها یک خصلت مذموم به حساب میآید بلکه درمراحلی به صورت جرم قابل تعقیب است – باید حسابش از کارنامه ادبی او جدا شود اختلاط این دو باهم یکی از رذیلانه ترین کارهای پلیس سیاسی درکشورهای استبداد زده است که متآسفانه به تبع سطح نازل دانش اجتماعی، فضیلت علم و دانش را در سر راه نیات پرچمداران جهل و خرافه، به مسلخ کشیده است.

این که درگستره ادبیات ما نقد و نقادی جانیفتاده، قابل تآمل است. هستند کسانی که با تظاهر به آشنائی با فرهنگ غرب، اما، بیتاب و تحمل درمقابل نقد و تفکر انتقادی، نه تنها مجهز به فحش و ناسزا وارد میدان میشوند بلکه عفت و فضیلت قلم را تا مرز بی اخلاقی آلوده میکنند آن هم با داشتن چهره فرهنگی و درهاله ای از اعتیاد به اپوزیسیون!

آقا بزرگ علوی با حفظ باورهای خود و صیانت حرمت و شئونات قلم، حق بزرگی برگردن ادبیات کشور ما دارد. ناسپاسی ست نا دیده گرفتن خدمات فرهنگی و ادبی او. با این حال، حرمت و خلوص هرناقد به هر نویسنده، نباید حقیقت را لکه دار کند.

«روایت» تاریخ سرگذشت جوانی ست فرود نام. که روایت زندگی خود را از حوادث شهریور 1320 آغاز میکند. بخش عمده ای ازاوراق تاریخ کشورش را باز میکند. از کاستی ها میگوید و از دگرگونیهای دهه های ده و بیست اطلاعات تازه ای میدهد. تجربه های تلخ و شیرین خودرا با زبانی ساده بیان میکند. با شجاعت و صراحت حرف میزند. از صراحت کلام راوی داستان برازندگی و دلیری نویسنده را میشود به راحتی حس کرد. گو اینکه پرده پوشی نمیکند، اما ازنگاه مثبت خواننده، میتوان پاره ای از آن هارا به نسیان کهولت نسبت داد. نویسنده از عشق فرود به نرگس حرف میزند. تردید و دودلی درعشق، به نحو آزار دهنده ای برهمه جای روایت سایه انداخته و خواننده پی میبرد که بیشتر هوس است تا عشق. تار موئی هر تصمیم را دگرگون میکند.

پدر فرود روحانی ست و مادرش حاجیه خانم. به قم و مشهد و کربلا زیاد مسافرت میکنند. یک بار دربرگشت از قم در قهوه خانه «آنجا شنید که شاه طی نطقی درمدرسه نظام، هنگام اعطای دیپلم به داشجویان که با درجه لفسری به ارتش میپیوستند به خطر عظیمی اشاره کرده که کشوررا تهدید میکند و از این جهت باید آماده هرگونه فداکاری باشند. حاج علی آقا و حاج میرزا رحیم و حسن رودباری مظنه آذوقه را بالا برده بودند و مرم بی اعتناء به قیمت هرچه میتوانستند میخریدند و انبار میکردند.» ص 22

فرود تیزبین است. ازاین برخورد معمولی، هم وحشت شاه را روایت میکند و هم اشاره به شم قویِ کاسب و تاجر جماعت دارد که در تشخیص اوضاع، هرگونه احتمالات را در حوزه کسب مداخل بیشتر بررسی میکنند. رادیو وقتی خبررا پخش میکند، آن دوتا حاج آقا و حسن رودباری با شنیدن نطق رضاشاه دردانشکده افسری، احتمال میدهند که خیرهائی درپیش است که از نط عوام پنهان مانده و باید آذوقه را گران کرد. بین مردم ولوله میافتد و از هر طرف به انبار کردن آذوقه روی میآورند. از این برخوردها فرود، نخستین دلهره هارا تجربه میکند.

هواپیما ازآسمان قم اعلامیه پخش میکند. عده ای به سوی حرم هجوم میبرند. عده ای از وحشت چشم به آسمان دارند. درمیان خوف و وحشت همه جا صحبت از جنگ است. «همه ش صحبت از جنگ و دعوا بود. روس ها آمدند، انگلیس ها آمدند. ارتش روس ها و انگلیس ها درشمال و جنوب می جنگند.» ص 29

فرود همراه پدر ومادر با پریشانی از قم راهی ولایت میشوند. متفقین ایران را از هرطرف اشغال میکنند. درشمال و جنوب تلفاتی به ارتش وارد میشود. چند کشتی نیروی دریائی درجنوب غرق میشود. عده ای از افسران و سربازان به قتل میرسند. سراسر خاک ایران زیر چکمه های سربازان بیگانه میرود. دراندک مدت نظام کشور بهم میریزد.

«درعرض چند روزه شیرازه از هم گسیخت. یک کشور درظاهر منظم و مرتب و درباطن ظلم زده و توسری خورده از هم پاشید. کلاهی ها باز عمامه ای شدند ... بیکاران به گدائی، دزدی و غارت افتادند. ... ژاندارم ها اونیفورم هایشان را کندند ... اعلیحضرت قدرقدرت پا به فرار گذاشت. رجال سرشناس که چکمه های اورا می لیسیدند تره برایش خرد نکردند. گفتند صندوق جواهر و سکه و طلا و قالی با خودش برده. در مجلس کاسه لیسان دیروزی انقلابی و ضد استعمار از آب درآمدند. ... اتومبیل های سران نظامی قرقی وار رو به جنوب رفتند. باری ها پراز اثاثیه دولتمندان از یک سو و کامیون های نظامی انگلیسی از سوی دیگر می آدند و میرفتند. آنقدر شورش را درآوردند که نخست وزیر جدید مجبور شد درمجلس بگوید: کجا میروید؟ این ها که می آیند و می روند و به کسی کاری ندارند. وزیران مسئول ناله سردادند ما بی تقصیریم. از هیچ چیز خبر نداشتیم. آلت فعل بودیم. همه اش تقصیر قائد عظیم ا لشان بود. اگر ما نبودیم دیگری میآمد و بدتر از ما میکرد مگر ندیدید که وزیران را مسموم و در زندان خفه میکردند. ص 33 – 34

از فروپاشی اوضاع کشور درسوم شهریور 20، هیچ تاریخ نگار و روایتگری به این صراحت و ایجاز سخن نگفته است آن هم در قالب نثری روان دریک رمان.

از اوضاع نابسامان شهری که درآن سربازان هندی، دنبال بی بی هستند و لخت و عریان کنار رودخانه نزدیک شهر، بیشرمانه آلت های خودرا به زن ها نشان میدهند با خفت و خواری یک شهروند مغلوب و اسیر درچنگال بیگانه حرف میزند. در وجدان بیدار نویسنده، جدالی درمیگیرد و درون هاله ای از غم و اندوه، از اشغال کشورش میگوید. اما اسیر احساسات قالبی نمیشود. پخته و سنجیده است. دنیارا سیاه – سیاه و سفید – سفید نمی بیند. میداند که انگلیسی ها سالهاست هندوستان را اشغال کرده. زبان و فرهنگ کهن آن سرزمین را درخدمت اهداف استعماری خود متلاشی کرده اند. هندی را زبون و توسری خور بار آورده و آ«قدر ظلم و ستم بهشان واردآمده که تجاوز، قبح خود را از دست داده و به حالت معمولی قانون درآمده است. خودش میگوید: « از این مردم امثال گاندی و تاگور و بوز برخاسته اند. اما این هندی های توسری خورده، سربازان مزدور انگلیسی ها وطن اورا اشغال کنند، نه این دیگر برایش تازگی داشت ببیند چقدر انگلیس ها دراین کشور متمدن رخنه کرده اند که چنین چیزی میسر شود آخر اینها که اشغالگر نبودند. ... » ص 35

آقای پایدار که درجوانی، به زمان نخست وزیری سردار سپه، روزنامه نگار بوده، حالا معلم است و کتاب خوان، کتاب های زیادی در اتاق محقرش دارد. فرود شروع میکند به کتاب خواندن و در دنبال آن به فراگیری زبان انگلیسی. دراین کتاب خوانی ها وقایعی بین نرگش دختر آقای پایدار و فرود پیش میآید که هرجوان پا به بلوغ شهری کم و بیش با آن آشناست. عشق ناپخته و پنهانی، چاشنی این گونه رفتارهاست. اولین مقاله فرود در روزنامه های تهران چاپ میشود.

نرگس برای ورود به دانشگده پزشکی عازم تهران میشود. و چندی بعد فرود نیز به هران میرود و در دانشکده حقوق اسم نویسی میکند. و این زمانی است که موج تظاهرات دانشجوئی درتهران راه افتاده. فرود همراه دیگران وارد کارزار میشود. جوش و خروش جوانی و فضای آزادی که در پی سال ها سکوت و خفقان رضاشاهی پدید آمده بود، فرود را به درون خود میکشند. چشم فرود درتهران به دنیای دیگری باز میشود. با جماعتی تازه آشنا میشود که از تبار دیگرند. در روزنامه «صبح» شروع به کار میکند. درآنجاست که درس دانشگاهی را نیز دنبال میکند. با رموز روزنامه نگاری و بده بستان های رایج ، تجربیات تازه ای یاد میگیرد. درمذاکره خصوصی با آقای بشیر که گرداننده اصلی روزنامه صبح است میشنود : « همه این الم شنگه ها زیر سر این گروه است که از زندان درآمده اند و پرتقال فروش هائی که روس ها از سال ها پیش برای چنین روزی ذخیره کرده بودند.» صص 81 – 80

در ادامه تعریف از فضایل خود و اشاره به این که طرفدار تجدد و خیرخواهیست، پیشرفت و عدالت و آزادی را در خور طبقه مرفه میداند و نه برای فرودستان. و اضافه میکند: «نیروی عظیمی دراین گروه بزدل زار و نزار نیم گرسنه وحشی نهفته است که خدا نکند روزی بجنبد. این ها فقط به درد آن میخورند که درمقابل دشمن خارجی نفله و کشته شوند. با این نیروهخامنشیان دنیای آن روزرا گشودند. با همین گروه صفویه جلوی ترک هارا گرفتند ونگذاشتند که آسیارا را فتح کنند. فقرشان، تادانی شان، توی سری خوردنشان، حرف شنویشان سرمایه های ملی ما منورالفکرهاست. این ها باید دست نخورده بمانند. به مسجد و زیارت بروند. سینه و قمه بزنند. نماز بخوانند و روزه بگیرند. عرق بخورند ومست کنند. سفره حضرت فاطمه بیندازند و بهم فحش خواهر و مادربدهند. «یارب مباد آنکه گدا معتبر شود» هرچه ابله تر، خودپسندتر، وقیح تر و مطیع تر بهتر. حالا این دوستان شما.» صص 82 – 81

به روایت کتاب «روایت»، این عصاره فکر روشنفکر آن روزی ایران است که درنظام استبدادی آن دوران پرورش یافته و با عنوان روزنامه نگار نظرات خود را صریح و آشکار بیان میکند. نویسنده با روایتی که از سال های دهه سی، از دورانی که بیگانگان سراسر خاک وطن را دراشغال دارند، ذهنیت روزنامه نگاری را که مدعی روشنفکریست، درمقابل مردم، به ویژه جوانانِ از بند گسیخته قرار میدهد تا عمق تفکرات استبدادی و نفوذ ویرانگر آن را نشان دهد. آن هم درست در پس سال های اختناق؛ که مردم درراه تحقق آرمان های خود تلاش تازه ای را آغاز کرده اند.

از این به بعد است که خط مرزی بین روشنفکر چپ و روشنفکر راست معمی پیدا میکند و بشیر که آدم رک و روراستی به نظر میرسد، با صراحت کلام همه چیز را رو میکند. درخلال این گفتگوهاست که میتوان پی برد این نویسنده است که باشگرد و و سواس خاصی بی اطلاعی و حماقت این روزنامه نگار را – ولو این که به زبان انگلیسی هم مسلط است – برملا میسازد. آقای بشیر میگوید : «آخر چه عدالتی میتوان میان پرتقال فروش بادکوبه ای که هر را از بر تشخیص نمیدهد و امثال شما و من برقرار کرده و بزرگترین خیانتی که این روشنفکران چپ دانسته یا ندانسته دارند مرتکب میشوند، همین است که نه فقط به این توسری خورها زبان یاد میدهند بلکه میخواهند آن ها را با شئون انسانی مجهز کندند.» ص 82

نویسنده پا فشاری وسواس انگیزی دارد که آقای بشیر روزنامه نگار را بیشتر وبهتر معرفی کند. اصرار دارد او را لخت و عریان کند تا خواننده دریابد این طیف روزنامه نگاران از چه قماشی بوده اند. میگوید: « آزادی، برابری، برادری فقط برای شما و من است اصلا این چه فکر ابلهانه ایست که ما امروز زجر و درد و بدبختی و گرسنگی تحمل کنیم به این امید پوچ که درآینده بهشت برین برایمان فراهم خواهد آمد. ایمان به آینده یعنی چه ؟ یعنی کورکورانه به چیزی دل بستن که وجود ندارد و شاید هم به وجود نخواهد آ»د. اخر کدام یک از پیغمبرها موفق شدند که چپ های ما موفق شوند.» صص 83 – 82

شجاعت و دلیری نویسنده باید ستود. اگرچه گفته اند نقل کفر کفر نیست - ولی اینگونه مستندات از ذهنیت یک نویسنده متفکر آگاه برمیخیزد آن هم به زمانه ای که در رژیم اسلامی اقرار و شهادت به نفی معاد، مجازاتش مرگ است.

اما در آنجا که میگوید «آخر کدام یک از پیغمبرها موفق شدند» به نظر میرسد که رندانه و دو پهلو سخن گفتن است که خواننده را گیج میکند و به فکر میاندازد. درحالت ساده میتوان گفت که درمیان آن همه پیغمبران، حد اقل سه تا از آنها موفق بوده اند و امروزه انبوه مریدان را دنبال خود میکشند. به یک معنا بخش عظیم بشریت درپایان قرن بیستم، معتقدان ابراهیم و عیسا و محمد هستند. آن پیغمبران که دوران حیات موفق بوده اند – به روایت راویان جز عیسا - بعد از مرگشان نیز دنیا را به دنبال خود تا دروازه بهشت و جهنم کشیده اند و هنوز هم میکشند. جدال های خونین چندین قرنی، و در همین اواخر جنگ های خونین یوگوسلاوی و ویرانی این کشور پیشرفته و آباد، از پیامدهای اسفبار مریدان و معتقدان شیفته و عقل باخته آن پیامبران است که نابخردانه درسودای بهشت و جهنم به جنایت های وحشیانه دست میازند که عوارض شان تاسال های طولانی درگوشه و کنار جهان ادامه خواهد داشت. و جا دارد که وجدان بشریت، جوهر کلام آن اندیشمند بزرگواررا که عریان گفت «دین افیون توده هاست»، دریابد.

و دیگر نتیجه گیری دراین اشاره به عدم موفقیت پیغمبران، آن هم از قول آقای بشیر، شاید طنز کینه توزانه ایست به نتیجه نظریات پیشروان ونظریه پردازان چپ که ویرانی سرمایه داری را هدف قرار بودند. از آن به بعد است که فرود روزنامه صبح را ترک میکند.

توسط پرویز کی تبار که خواهر زیبائی هم دارد پایش به اتحادیه کارگران درخیابان فردوسی باز می شود. گیرائی و فعالیت حزب توده سدها را شکسته. فشار سانسور کمتر شده. جماعتی از قشرهای گوناگون درالتهابِ حال و هوای خوش و تازه ای که فضای کشور را فرا گرفته، در حیاط کوچک خیابان فردوسی درآمد و رفتند. « این اتحادیه جای بی در و پیکری بود. هرکس دلش می خواست می توانست آنجا سر بکشد. هر دسته در گوشه ای روی زمین روی صندلی در حیاط و در اتاق و در زیر زمین ها ایستاده و یا نشسته بودند کسی برای آن ها به زبان فارسی یا ترکی صحبت میکرد. اغلب آن ها کارگران کارخانه، عمله های ساختمان و گاهی نیز تک و توکی فکلی ها بودند که با تکه کاغذی پشت میز مینشستند ... روزنامه «پیروزی» وسیله ارتباط اتحادیه با کارگران به شمار میرفت ... » ص 96

فرود روزنامه «پیروزی» را باب طبع خود میبیند و تشخیص میدهد که موضوع مقالات کلا در راستای اهداف عالیه و به ویژه کارگران و زحمتکشان است. بر این اعتقاد همکاری با «پیروزی» را آ؛از میکند.

اما نکته جالبی که دراین جا پیش میآید، رفتار اخطار گونه نرگس است که دانشجوی پزشکی ست. « ... نرگس دلخور بود از اینکه پسر بی تجربه آلت دست جمعی شده است که اصلا نمیشناسد.» ص 98

سال های نخست فعالیت های حزب توده، نویدهای تازه ای داشت که در مسیر اهداف زحمتکشان و طبقات پائین دست جامعه حرکت میکرد. این گنده گوئی و مبالغه از نرگس جوان و بی تجربه بعید به نظر میرسد. نرگس وقوع حوادث آینده را پیشگوئی میکند. همچنین مسائل پیچیده و روابط پنهانی رهبران و مشی سیاسیِ آینده احزاب را که از سال های بعد شروع میشود؛ پیشاپیش میداند.

فرود نیز انگار از چنین شم سیاسی، کم و بیش برخوردار است. کمی بعد با پشیمانی به این مسئله اقرار میکند که آلت دست بوده. کس دیگری آنجا به جای او مگفته و مینوشته است. «نرکس حق داشت. سرنخ در دست دیگری بود. ... من خودم نبودم. آنجا کس دیگری از زبان من شعر میگفت و چیز مینوشت. نمیدانستم به کی پناه ببرم.» ص 99

حیرت آور اینکه فرود، آگاهانه عده ای را وارد حزب میکند اما درباره خودش نمیتواند تصمیم بگیرد. زیرا از ورود به حزب به شدت وحشت دارد. «عده ای را به حزب کشاندم ... اگر بخواهم عضو حزب بشوم باید خودم را نابود کنم. ... به فکر خود کشی هم افتادم نرگس به دادم رسید. ...» ص 99

تضادی غیر متعارف، از دلپریشی و تزلزل روحی فرود، انگار انتقال سرخوردگی دوران سالمندی نویسنده است از حزب و حزبیان. که با عقب گردی پنجاه ساله، لب به اعتراف میگشاید.

فرود به معرفی کی تبار وارد حزب میشود. صدرالاشراف نخست وزیر است. درآذربایجان حکومت خود مختار توسط فرقه دموکرات آذربایجان شکل میگیرد.

دوگانگی فرود بیرون میزند. نویسنده در قالب فرود جوان میرود، در روح او حلول میکند. از قول او درآرزوی پیوستن قفقاز به ایران است. – شعاری احساسی که گهگاهی ناسیونالیست های دو آـشه مطرح میکردند و میدانستند که هرگز چنین اتفاقی رخ نخواهد داد و در حد نوشتالژی باقی خواهد ماند. ولی بعد از تقدیم بحرین، از سر زبان ها افتاد. - «مسئله ملیت و آذربایجان درهوا پرپر میزد. همه از خود میپرسیدند کار به کجا منتهی میشود؟ اگر آذبایجان از ایران جدا شود چه سودی به ملت ایران میرسد؟ ... اگر صحبت از وحدت ملتهاست چرا قفقاز جزو ایران نشود؟ ... » ص 101

این ناهمگونیها، حتا جانبداری از ارتجاع دوران « ... بعضی واقعیتها را نادیده بگیرد و آنچه حزب و اخبار رادیو مسکو گفته شده بی تحلیل و سنجش، سکه نقد بشمارد ... » ص 105 از انفعال و ندامت نویسنده حکایت های پوشیده دارد. در ورای آوارگی ها وتجربه های تلخ در دوران پختگی این حرف هارا از زبان فرود نقل میکند. در مواردی، داوری سخت دردآور است. چگونه باید به نقد نشست و از درون رنجیده و منفعل پر درد مردی با آن همه پاکیزگی و شجاعت، چیزی نگفت.

حکومت خود مختار آذربایجان توسط حکومت مرکزی به خاک و خون کشیده میشود. حزب درآستانه بحران قرار میگیرد. مهری شوهر میکند. برادرش پرویز کی تبار عازم آمریکا میشود.

فعالیت فرود در شهرستان وتشکیل کلوپ حزب با همکاری آذرآقا «که هر را از بر تشخیص نمیداد» و راه اندازی اعتصابات ودرگیری با شهربانی و پلیس، تیراندازی و کشت و کشتار جوانان شهر که دراثر هجوم وحشیانه مآموران شهربانی پیش میآید، گوشه هائی از فعالیت های کور و حرکتهای نسنجیده حزب زمانه است که در بعضی شهرهای ایران رخ میدهد و اجتناب ناپذیر است. حزب با تمام تلاشی که درباره بالا بردن دانش عمومی زحمتکشان داشت، از شناخت دقیق رتجاع عاجز بود. به سخت جانی فرهنگ سنتی مردم آشنا نبود. و در فرصت هایی که حزب، مردم بی سلاح را به مصاف پلیس مسلح به خیابان ها میریخت، به خون ریزی و کشت و کشتار منجر میشد.

فرود از خلج نامی حرف میزند که به احتمال زیاد خلیل ملکی است. صفاتی که درباره خلج شمرده میشود، بیشتر برازنده اوست و قضاوتش درست. « کسی به اسم خلج قد علم کرد و توانست جائی دراین هیاهو در دل غیظ زده ای برای خود باز کند. ایرادها و اعتراض های او جالب بود. به دل مینشست. معجونی بود از نیت پاک و جاه طلبی و خودخواهی. تحلیل روحیه او دشوار مینمود. ترکیبی بود از خود گذشتگی، پیگیری، دلیری و هدف جوئی، آثاری هم از لجبازی و خود پسندی در او بود. ... » ص 159

انتقاد فرود از مشارکت چند وزیر حزبی درکابینه قوام و همکاری آن ها در سرنگونی حکومت آذربایجان، مبارزه حزب با دکتر مصدق، و راهپیمائی توده ای ها در زمانی که دولت از واگذاری امتیاز نفت به شوروی امتناع میورزد، از جمله مواردیست قابل تآمل که جسته و گریخته مورد بحث و انتقاد نویسنده قرار میگیرد و اشتباهات حزب از زبان فرود بازگو میشود. تشتت و اختلاف نظر و دسته بندی وباند بازی در حزب بالا میگیرد. هرکس دنبال دار و دسته خودیست. در نظر فرود رهبران حزب همگی از یک قماشند در رنگ های متفاوت. و فرود نتیجه گیری میکند که «سگ زرد برادر شغال است.» ص 160 با این حال با صمیمیت به کار حزبی دل میبندد و تصور میکند که رسالتی براو محول شده است. انشعاب پیش میآید. همان که خلیل ملکی باعده ای از همفکرانش از حزب جدا شدند و نیروی سوم را راه انداختند. فرود از طرف حزب به تبریز میرود و با دنیای جدیدی آشنا میشود. «مشکل ملیت را به زنده ترین وجهش درآذربایجان دید. این ها مردم دیگری بودند و حق داشتند طبق خصوصیات و سنت های خود زندگی کنند. از همه مهمتر زبانشان است. در عین حال هویت ملیشان با مال مردم آن سوی مرز هم فرق دارد ولو که زبانشان نظیر زبان آنهاست. چدائی از ایران هرگز صورت نخواند گرفت.» ص 163

انحلال حزب، در پی تیراندازی به شاه در دانشگاه تهران و گرفتاری رهبران حزب و فرار آنها به خارج و اوج گرفتن مبارزات ملی شدن صنعت نفت که به قتل رزم آرا انجامید، توسط فرود نقل میشود. فرود پس از خاتمه دوران دانشگاه به سربازی میرود. در دوران نظام وظیفه، با درجه افسری به فعالیت حزبی میپردازد. خواهرش بدری نیز به سیاست کشیده میشود. فرود در مازندران به زندگی مخفی روی میآورد. اعتصاب کارگران چیت سازی پیش میآید که فرود از گردانندگان اعتصاب است. او بعدا گرفتار میشود و دوماه زندان میکشد. فرود از برنامه دهقانی حزب انتقادی سنجیده و پخته دارد» برنامه حزب درباره کار دهقانی آش شله قلم کاری بود که مزه همه چیز را میداد جز مزه آش. روی کاغذ اصلاحات ارضی بود اما در عمل دهقانان را علیه مالک و خان میشوراند. ... نتیجه این بود که مالک و خان بیشتر به دهقانان فشار میآوردند، آن هارا از خانه و اتنه آواره میکردند و نامردانه توسط آدمکشان مزدور در کوه و بیابان سربه نیست میکردند. چیزی که دراین برنامه اسمی برده نمیشد الغای مالکیت بود. ... مسئول کار دهقانان مرد سالخورده و بیماری بود به اسم اهرامی.» ص 224

در خاطرات کیانوری ص 218 که ترکیب رهبری حزب توده را توضیح میدهد آمده است : «دبیرکل حزب و مسئول دهقانان دراین زمان دکتر محمد بهرامی است».

درباره تظاهرات خونین روز 23 تیر 1330 به مناسبت ورود هریمن به ایران، فرود میگوید «همان روزی که نماینده مخصوص رئیس جمهوری برای حل اختلاف میان ایران و انگلیس حامل پیشنهادهائی به ایران آمده بود ... همان روز یکی از دوستان فرود به اسم خشوع تیر خورد و ناچار پای او را بریدند. ... » ص 203

«روایت» خیلی گذرا از ماجرای آن روز سرسری میگذرد و سمبل کاری میکند . حال آن که حوادث آن روز خونین نقطه عطفی بود در دوران حکومت ملی مصدق که حزب توده در دام افتاد. غافل از توطئه های دربار و عوامل و دست نشانده های نفتی و طرفداران شاه و ارتجاع مانند حزب زحمتکشان و با کمک پان ایرانیستها. مدارک توطئه بعدها منتشر و معلوم شد که سرلشگر زاهدی وزیر کشور و سرلشگر بقائی رئیس شهربانی وقت که هر دو از طرف شاه به کابینه مصدق معرفی و تحمیل شده بودند، دستور تیراندازی به تظاهر کنندگان را داده اند. تضاد شاه و مصدق بالا گرفت. سرلشگر بقائی دادگاهی شد. مصدق نیز علنا گفت و نوشت که : «این جانب از پیشگاه شاهانه مجازات رئیس شهربانی را خواستم مشارالیه به دادگاه فرستاده ولی دادگاه او را تبرئه کرد.» خاطرات کیانوری ص 221

ارزیابی حزب توده این بود که هجوم و کشتار آن روز به دستور دکتر مصدق صورت گرفته است. برعلیه شخص مصدق در حد گسترده ای تبلیغ راه انداخت که به سود نفتخواران و دربار پهلوی تمام شد. رئیس شهربانی عوض شد به دول خارجی و به ویژه امریکا خطر کمونیست دوچندان وانمود گردید. نتیجه گیری های غلط از پیامدهای حوادث خونین آن روز و تحلیل های ناسنجیده و شتاب زده حزب توده درباره مصدق، چنان لطمه به حیثیت سیاسی حزب وارد آورد که هرگز نتوانست قد راست کند. سیر نزولی و تزلزل پایه های حزب از آن روز آغاز شد.

این که فرود، باز کردن حوادث آن روز را سرسری میگیرد، نباید عادی تلقی کرد. در حالی که اسم آدم هارا به یاد دارد و حتا تیر خوردن خشوع را « حسن خاشع بازیگر تئاتر که موقع خواندن قطعنامه حزب توده ایران تیر خورد» به یاد دارد و مدارکش نیز منتشر شده است حرفی نمیزند؛ واقعا که حیرت آوراست این سهل انگاری!

وقتی فرود به حوادث کودتای 28 مرداد میرسد از ناتوانی رهبران حزب و سردرگمی اعضاء صحبت میکند، آن هم از قول یک راوی در زمان حال؛ و نه در زمان وقوع حادثه . اگر فرود همان کارشکنی هایی که حزب توده در طول حکومت مصدق داشت و نظرات و قضاوت های حزبی ها و بگومگوهای آنان را، درباره دکتر مصدق و کابینه اش همانگونه که بوده روایت میکرد، بیشتر از صداقت و تعهد برخوردار میشد، تا این انتقادهای شتاب زده و ریاکارانه. واگر به خاطر داشته باشیم که نویسنده در پلنوم چهارم حضور داشته و شاهد تصویب قطعنامه مربوط به اشتباهات و خطاهای حزب، درباره ارزیابی دکتر مصدق و جنبش ملی شدن صنعت نفت بوده، آن وقت چگونه میشود خطاهای حزب توده را، تنها به اشتباهِ روزهای کودتا خلاصه کرد. «پلنوم چهارم درتاریخ 5 تیرماه 1336 آ؛از شد و در 26 تیرماه به کار خود پایان داد.» خاطرات کیانوری ص 370

انتشار جزوه 28 مرداد که در واقع پر از تناقض بود، به خیلی توهمات جان تازه ای می بخشد و توده نفتی که از مدتها پیش بر سر زبان ها بود قوت میگیرد. « ... دراثر خطاهای 28 مرداد اعتماد به رهبری در جامعه و اعتماد افراد حزبی متزلزل شده است.» ص 244

در کابینه کودتا آقای بشیر، وزیرکشور شده است. بگیر و ببند گودتاچیان راه افتاده. رهبران و گردانندگان حزب پراکنده و دچار تشتت شده اند. «حوصله همه سر رفته بود. خسته شده بودند. نه فقط شکست سیاسی بلکه دعواهای بچگانه میان پیر و پاتال ها و جوانان جویای نام همه را از پا انداخته بود.» ص 248

روایت، اوضاع کشوررا پس از کودتا به شهرمردگان تشبیه میکند، روحیه ها و رفتارهای مردم آن روزگاران تلخ را این گونه شرح میدهد « ... یکی میخواست دیگری را بتاراند و تمام قدرت را در شهرمردگان در دست گیرد. میدان خالی شد. اینک دیگر موقع بچاپ بچاپ بود و همه چپاول میکردند. داخلی و خارجی، بار بار، کشتی کشتی. خارجی به کمک داخلی، داخلی به سود خود و شاه در رآس همه قرار داشت. دانشگاه ها درتهران و و شهرستان ها تحت تسلط ارتشی ها قرار گرفته بود. سران مؤسسات علمی و استادان میبایست از فرمان سرباز اطاعت کنند. جاسوسان شهربانی و ارتش درکارخانه و کارگاه و دانشگاه و ادارات گوش میایستادند که ناراضی و معترض را بگیرند و به زندان اندازند. حساب ها تسویه میشد. آتش زیر خاکستر میماند و دودی بر نمی خاست.» ص 260

نویسنده، اوضاع داخلی را درآن زمانه پر از وحشت که مقدمات بازگشت نفتخواران جهانی به کشور تدارک دیده میشد به وضع دقیق و روشنی بیان میکند. لو رفتن سازمان نظامی حزب توده و گرفتاری ششصدتن از کادرهای نظامی و محاکمه و اعدام عده ای از آن هارا با تلخی و تآسف شرح میدهد. {کیانوری درخاطراتش مینوسید: «تعداد اعضای سازمان حزب توده ایران در مرداد ماه 1333، که این سازمان لو رفت 466 نفر بود که 429 نفر آنها بازداشت و 37 نفر از آنها فراری شدند». ص 287. دکتر روح الله عباسی نیز در کتاب «خاطرات یک افسر توده ای» با ذکر اسامی، افسران سازمان نظامی را حدود 455 نفر قید کرده است.} با خشم و کینه اشاره ها دارد به بی کفایتی و بیعرضگی رهبران حزب. « ... کجوری مطمئنشان میساخت که "هرچه تعداد دستگیرشدگان بیشتر باشد مجازاتشان خفیف تر خواهد بود." همین بیعرضگی رهبری، نفاق، بی تجربگی، جبن، بی شخصیتی باعث شد که طی چند روز هفت چمدان مدارک از یک سازمان سیاسی پنهانی و یک کامیون کتاب به دست آوردند.» ص 262

در «روایت» اشاره به تمایلات سیاسی هشیارانه «بدری» خواهر فرود است که تجلیگاهِ رشد فکری جوانان و به ویژه دختران آن دوران است که ایکاش بیشتر و گسترده تر و واضح تر بحث میشد تا مثلا رقابت فرود و فیروز بر سر نرگس، چرا که هردو از فعالان حزب هستند و از دوران بچگی با هم در ولایت بزرگ شده اند. فیروز معلم شده و زیر نظر پدر نرگس کار میکند و قرار است بانرگس ازدواج کند. حال آن که فرود درتهران با نرگس که خانم دکتر شده است نرد عشق باخته؛ گذشته ازآن پناهگاهی امن برای فرود؛ ودرهر گرفتاری هموست که به داد فرود میرسد.

هر قدر که نویسنده در مورد بدری با استعاره صحبت میکند و در شرح میزان آگاهی و تمایلات جوشان بدری به مسائل سیاسی، خست به خرج میدهد، اما در عوض با وضوح و گشاده دستی درباره عشق خود به نرگس و رقابتش با فیروز، آن هم با زبانی درهم و مغشوش و تکراری به شرح و تفصیل میپردازد. حال آنکه اگر غلیان های روانی و روائی بدری را با کند و کاو بیشتری دنبال میکرد، هم روایت خیزش و رو به بلوغ فکری زنان آن روزگاران برای خواننده روشن میشد و هم توان مبارزاتشات امروزه در وجه نثبت تری مورد ارزیابی بهتری قرار میگرفت. در حالی که پرگوئی از عشق فرود و نرگس و رقابت بین فیروز و فرود، کشش داستانی را ملال آور و دچار توقف میکند و درنهایت چیزی عاید خواننده نمیشود جز اتلاف وقت و تکرار درتکرار.

فرود، با مشاهده آن همه نفاق و انحراف بین رهبران حزب، با هوشیاری به فعالیت حزبی ادامه میدهد. چاپخانه زیرزمینی دایر میکند. روزنامه راه میاندازد. چندی بعد لو میرود و گرفتار میشود. بین راه خودش را از جیپ پرت میکند بیرون. در یک کوچه بن بست گیر میکند. تیر میخورد. دستگیر میشود و با تن آش و لاش به بیمارستان منتقل میشود. بعد از معالجات و بهبودی روانه زندان زرهی میشود. رندانبانش گروهبان ساغر معروف است که بیشترین زندانیان سیاسی در خاطراتشان از او یادکرده اند همانجا یکی دو نفر از بزرگان حزب را که زندانی هستند میبیند. مهندس عالی، او را برای عرقخوری به سلولش دعوت میکند.

درباره لورفتن چاپخانه، به نقل از کیانوری «درآن زمان ما سه چاپخانه داشتیم. ... درجریان کشف خانه های سازمان افسری یکی از پیک های حزب که مسئول رسانیدن روزنامه به کمیته های تهران بود، دستگیر شد . ... وی بالاخره محل چاپخانه را گفت. ... با دستگیری شعبانی دو چاپخانه دیگر هم که او اطلاع داشت لو رفت. در چاپخانه آخر که کشف شد من زندگی میکردم. ... صص43 - 342. . بازپرس او سرنگ وجاهت است. (سرهنگ زیبائی باید باشد) میگوید ما همه سران حزب را دستگیر کردهایم. آن ها همه چیز را گفته اند..

یک روز مانده به عمر حکومت فرماندار نظامی، بازپرسی فرود توسط «هنگامی» انجام میگیرد. بازپرس تهدید میکند « تو خیلی ارقه ای اما خیالت تخت باشد، خردت میکنم، پدرت را درمیاورم جلو چشمت گنده گنده هایتان را من له و لورده کردم. تو که گوز آن ها هم حساب نمیشی.»

نا گفتنی نمانده است. اسرار حزب فاش و همه چیز رو شده است. روزنامه ها عکس دستگیر شدگان را چاپ کرده اند. «واقعا هم دیگر سری باقی نمانده بود. همه کس به همه چیز اقرار کرده بود. شرح مفصل کارها در دست آنها بود. رفقا به چیزهائی اقرار کرده بودند که روح فرود هم از آن ها نمیتوانست خبر داشته باشد. دستگاه حتا از ارتباطات محفی با حزب های دیگر هم با اطلاع بود. ...» ص 361

دوره زندان فرماندار نظامی تمام میشود و امور زندانیان به سازمان امنیت واگذار میشود. فرود هیجده ماه در زندان زرهی بسر میبرد. به همه چیز عادت میکند. « ... فرود حتا به گفتگو با رهبران وازده و دو آتـشه های جاسوس شده، به درد و تآلم و گرسنگی و زخم و چرک بغل گوشش هم عادت کرده بود.» ص 362

ماجراهای داخلی زندان، بازپرسی ها و توهین و حقارت ها، بگو مگوهای زندانیان، شک و تردید از اطرافیان همبند و رفقای خود ترس از این و آن و بالاخره گرفتاری آقاجلال راننده و زیر شکنجه رفتن او که اتاقی درخانه اش به نرگس اجاره داده بود، بخش دیگری از کتاب را به خود اختصاص داده است. گرفتاری آقا جلال راننده در رابطه با حمل و ازبین بردن نارنجک هائیست { یک مهندس جوان بود به نام مهندس بریمانی که بعدا عضو حزب شد و پس از 28 مرداد ما نارنجک هارا درخانه او در شمیران مخفی کردیم . خاطرات کیانوری ص 205} که حزب برای آغاز جنگ تدارک دیده بود. ولی حالا پشیمان شده و تصمیم گرفته اند که نارنجک هارا نابود کنند. این روایت در زمان وقوع حادثه به گونه دیگری بازتاب داشت. میگفتند یکی از افسران عضو سازمان، در کوهستان های اطراف کرج و راه چالوس بدون کسب مجوز از رهبری، خود سرانه به ساختن نارنجک اقدام کرده و دراین راه نیز سلامتی خود را از دست داده بود. سالها بعد سپهبد مبصر که در پی کودتای 28 مرداد، در کشف سازمان نظامی حزب توده نقش اساسی داشت، کتابی درلندن منتشر کرد به نام «پژوهش . نقدی برخاطرات ارتشبد سابق حسین فردوست» . در صفحه 287 «بند الف. داستان آدران» کتاب، جریان آزمایش نارنجک را در کوه های بین کرج و راه چالوس توسط سرگرد لطفعلی مظفری استاد کرسی دانشگاه نظامی به تفصیل شرح داده است. آنجا نیز معلوم نمیشود این مقدار نارنجک از کجا و توسط چه کسانی تهیه و تدارک شده است. این نکته را نیز اضافه کنم به نقل از سرگرد «جعفر محمدی» که سرگرد مظفری بعد از کودتای 28 مرداد ازارتش اخراج و مخفیانه توسط حزب ازایران به چکسلواکی فرستاده شد. بعد ازانقلاب به ایران برگشت. در مشهد در یک سخنرانی و اعتراض به خفقان حکومت اسلامی گرفتار و در زندان مشهد به قتل رسید.

.در همین روزها خسرو دستگیر میشود (منظور خسرو روزبه است که در 15 تیرماه 1336 در یک درگیری مسلحانه دستگیر و در 21 اردیبهشت 1337 اعدام شد). روزی که آقا جلال از زندان آزاد میشود فرود میخواهد وسیله او پیغامی برای نرگس بفرستد و آقا جلال من و من میکند وآخر سر میگوید : «برادر اینقدر پاپی نرگس مباش» ص 392

فرود بعد از هیجده ماه زندان کشیدن در بهار سال 1337 اززندان آزاد میشود. بسراغ فیروز میرود و بعد بدبدن نرگس که قرار است با فیروز ازدواج کند. بعد عارم ولایت میشود. پدر که سخت بیمار است پس از دیدن فرود جان تازه ای میگیرد ولی اجل امانش نمیدهد و میمیرد. نرگس و فیروز از تهران به ولایت میآیند برای ازدواج. شب قبل از ازدواج فرود و نرگس دراتاقی همدیگررا بغل کرده میبوسند.

بدری که سخت سیاسی کار شده و حالا با چادر و روسری ظاهر میشود حرکات و رفتارش مورد شک و تردید فرود قرار میگیرد. خصوصا که از برادرش نیز انتقاد دارد و شکست حزب را تحلیل میکند. آن شب آخری هم که فرود و نرگس درخلوت سرگرم عشقبازی بودند، بدری سر میرسد و وقتی میبیند آن دو درآغوش همند سخت بر برادرش می توپد.

فرود به تهران برمیگردد. بدری و مادرش نیز بعد از مدتی به او می پیوندند. بدری و فرود هر یک در فاصله ای کوتاه ناپدید میشوند.

«روزی که خبر کشته شدن چند جوان را در جنگلی درشمال ایران شنید و از گوشه و کنار اخباری منتشر گردید که دختران جوان هم دراین نبرد خونین و غیر متساوی شریک هستند از ترس میلرزید مبادا که خواهرش هم میان نعش های دیگر باشد.» ص 445

و کتاب پایان مییابد .

***

کتاب را که میبندم . پشت چشم های بسته و خسته ام سایه همیشه آشنا و همدلم را می بینم زل زده به من با نگاه شماتت بار. اما نگاهش حرف میزند :

تاریخ چند دهه کشورت بود خواندی با آن همه نشیب و فرازها وهیاهوها، با آدم هایی گیرکرده درسراب اغراق و گزافه ها وخودخواهی های عوامانه که در قصه های رزمی و بزمی مان به وفور دیده شده. قهرمانان «روایت» نیز از میراثداران وفادار و سربه راه، همان فرهنگ اند، هم اکنون، ما نیز ازهمان چشمه جهل وغفلت مینوشیم. همانگونه که پدران و پدربزرگان پدربزرگانمان نوشیدند و رفتند؛ ماهم مینوشیم وسیراب میشویم و در راه حفظ این میراث و فرهنگ توخالی خود شلنگ تخته میاندازیم و افتخار میکنیم. اعلامیه حقوق بشر کوروش را بر بامسرای جهان فریاد میکشیم . و برای تماشای صحنهء اعدام « عاطفه» دختر مهجور پانزده شانزده ساله و صدها عاطفه های به صف ایستاده در انتظار سنگسار؛ سر و دست میشکنیم. به عادت دیرینه هنوز هم منتظریم. منتظریم تا آن اسب سوار بیاید و نجاتمان بدهد! « روایت» نیز دنباله همان روایت های بی مغز پوسیده و برگردانی ازنابخردیهای پیرانه ماست با همان کیفیت فکریِ کج و معوج و شعاری. انتظارت این بود که زندان، از آن چند زندانی سیاسی که دانش آموختگانش از تعداد انگشتان دست بیشتر نبودند، سیاستمدارانی ساخته تا کشور و مقددرات مردم را بسپارد به دست آنها؟ اگراندکی عقل وشعور داشتی، میفهمیدی که این ها خطری برای ارتجاع نداشتند آن کس که خطر داشت در زندان سربه نیستش کردند. پلیس سیاسی، با آدمهای سطحی کاری ندارد. تصادفا این قبیل آدم های شعاری را لازم دارد که برای موازنه و کنترل نارضائی ها ازوجودشان استفاده ابزاری میکند. ترس و وحشت استبداد از خرد ورزان و ژرف اندیشان است. از همان که با میکرب تیفوس کشته شد. آن جور آدمها پایه های دیکتاتوری را میلرزانند. و دیگر اینکه آن عده علم سیاست نخوانده بودند و نمیدانستند سیاست یعنی چه؟ آنها زندانی سیاسی بودند و تو از تمیز افتراق درماندی . وقتی برایشان دست زدی و حلوا حلوا کردی از تنگ نظری به دام رهبرشدن و رهبریت افتادند و سال های سال انبوه جماعتی از پیر و جوان را با مقوله هائی نه از مفاهیم تجدد و تعقل دنیای جدید، بلکه از دستاوردهای بزک کرده حکومتی مستبد که با تبلیغات واهی پیشتاز قرن شده بود؛ مغزهای همیشه ناپچته را پر کردند. غرق مداحی از حماسه های دیگران در غفلت غنودیم، زمانی به خود آمدیم که در ویرانه ها و گورستان های اسلام آغازین؛ بالاسرنعش مشروطیت اشک میریختیم و ندبه میکردیم.

« روایت» در حد خوش بینانه، تجلیگاه تلاشی ست که در جدال کهنه و نو، استقلال و وابستگی، رسیدن به آزادی را نوید میدهد، با همان معیارهای فکریِ اقلیمی، بسته و محدود و نه بیشتر، مثلا با فکری عمیق و دقیق؛ و سرانجام به شکست منتهی میشود. بدری و فرود ناپدید میشوند. حسرت برباد رفتن آرزوهای نسلی در راه تحقق آرمان های آزادی، تا آنجا که ازجان خود مایه میگذارند؛ خواننده را در غم و اندوه غرق میکند با فریادی ازخشم، درخاموشی و سیاهی از آن همه ندانم کاری؛ چه برسرحزب و رهبران و فرود و نرگس و بدری و دیگران رفته و آنچه بیشتر رنجت میدهد، ندامت است و پوچی و هیچی کار، چیزی دستت نیست جز خشمی گره خورده در گلو. از این همه نفاق و دوروئی و هرز رفتن و فرو ریختن باورهایت.

بازنگری دوازدهم دسامبر 2004

و انسان خدارا آفريد

http://naghdha.persianblog.ir — Mon, 13 Dec 2004 00:40:00 GMT

تألیف و تدوین دکتر الف – ب

چاپ ؟

تاریخ ؟

638 صفحه

چند سال پیش مقارن با فتوای قتل آقای خمینی درباره سلمان رشدی، کتاب پژوهشی با ارزشی در لندن پخش شد که درآن فضای رعب و وحشت درمیان ایرانیان کتابخوان مورد بحث و گفتگو قرار گرفت. چاپ اول کتاب دراندک مدت نایاب شد. چاپ دوم نیز به بازارآمد و فروش رفت. چاپ سوم با تغییرات تکمیلی درشرف چاپ بود که خبررسید دو ناشر خیلی خیلی محترم! و با شرف البته هموطن، درشهر اسن )آلمان( واستکهلم، کتاب را مخفیانه چاپ کرده اند. تحقیقات نشان داد که ناشران شریف! یکی با ماشین زیراکس صدها جلد از کتاب فوق را کپی کرده و به فروش رسانده وناشراستکهلم نشین نیز پانصد جلدی چاپ کرده و فروخته است. مؤلف کتاب وقتی ازسرقت سارقان خبردارشد بارفتاری بزرگوارانه برای حفظ آبروی ایرانی، درنزد بیگانگان، تنها به نوشتن اعلامیه ای با تیتر «آقایان ناشران دزدی چرا؟» در روزنامه نیمروز لندن، هموطنان را درجریان کار شرم آور و ننگین دو ناشر قرارداد. غرض از این مقدمه، این بود که کتاب « وانسان خدارا آفرید» با چنین سرنوشت توسط دو ناشر روشنگر!! ایرانی درمحاق افتاد وباعث دلسردی نویسنده کتاب شد و تصمیم گرفت چاپ بعدی را درموقعیت مناسب درایران منتشر کند. تا از گزند ناشران تبهکار درامان باشد.

اما درمعرفی این اثر: تلاش درجستجوی حقیقت و گشودن دریچه های تازه ایست، ازسیر تکامل ادیان. با این یادآوری که انسان نوپا از همان سرآغاز شکل گیری در دشت و دمن و غار، به دنبال پشتیبانی بوده قوی، تا با قدرت پنهانش ازاوحمایت کند. با ذهنیتی پا به بلوغ میخواهد از نیروئی آویزان شود، درخلوت وجلوت با او به درد دل بنشیند. درکناراین جستجو، از کشف هویت خود نیزغافل نمیمانّد. انگار پی برده که بی ستایش وپرستش، زیستن برایش مقدورنیست. بالاخره پیدامیکند. خدایش را پیدا میکند درهرلون و طیفی که پسندیده یا بزرگان برگزیده اند. اینجاست که نقش جادوگران قوم و قبیله در کشف ومعرفی خدایان، معنی پیدا میکند. در گشت و گذار این گستره هستی ست که خواننده درهرگوشه کره خاکی با خدایان گوناگون آشنا میشود . نور، باران، آفتاب، مهتاب، ستاره، آذرخش، گیاه، انس و جن و پری و مار و مور، خزنده و چرنده انسان و جماد؛ با جماعتی که هریک خود خدا هستند و نمیدانند یا دوست دارند که نباشند و میباید خدایی داشته باشند و با او عاشقانه به راز و نیاز بپردازند و در حمایتش بزیند. کتاب حاضر در تبیین این نیازهاست با اطلاعات تازه از مراحل رشد و بالا آمدن و نوسانات باورهای ایمانی مردم، در نقاط مختلف جهان؛ که نویسنده با پژوهشی فاضلانه درباره هریک سخن میگوید.

کتاب با پیشگفتاری کوتاه آغاز می شود و بعد :

کتاب اول شامل : خدا درماقبل تاریخ و تمدنهای باستانی.(دین در دوران های ماقبل تاریخ – دین درتمدنهای باستانی - خدایان مرده و فراموش شده)

کتاب دوم: دین درهندوستان و جنوب و شرق آسیا شامل (بخش اول دین درهندوستان – بخش دوم دین درچین و ژاپون)

کتاب سوم دین در خاورمیانه شامل (بخش اول: زرتشت و مزدیستا – بخش دوم : موسی و دین یهود – بخش سوم: عیسی و مسیحیت – بخش چهارم : محمد و اسلام – بخش پنجم بهائیگری – بخش ششم : پایان و نتیجه.)

در پیشگفتار آمده است : « ... هدف از نوشتن این کتاب، طرح یکی از پیچیده ترین مسائل حیاتی و تاریخی بشر به طور همگانی، و یافتن پاسخی منطقی به سئوالی است که تمام افراد بشر در طول عمر خود به آن می اندیشند و آن را جستجو میکنند. بگذارید تا عقاید ونظرات مختلف مردم آزادانه گفته شود تا درپرتو جرقه ها و درخشش های حاصل از تصادم عقاید و اندیشه ها، جوهر حقیقت پدیدارشود. بیائید تا با بازکردن پنجره های بسته، راه را برای ورود هوای تازه علمی و اندیشه های ناسفته به درون این محوطه مسدود، که به شدت بوی کهنگی به خود گرفته است، هموار کنیم. افکارنو با معتقدات کهنه موروثی به بحث و گفتگو به نشینند، عقل و خرد جانشین تعصبات کورکورانه دینی و معتقدات تحمیلی اجدادی گردند. همگان حاکمیت عقل را پذیرا شویم. از تعصب و لجاج بپرهیزیم. با تفکر و مطالعه بیشتر به کمک دانش و تجربه، آنچه را که عقل و منطق روا نمی دارند، دور افکنیم و طرحی نو دراندازیم.» ص ب

سرآغاز کتاب با چنین سخنان پخته ومنطقی، از محتوای متن و هرآنچه در پی آمده است گواه میدهد و خواننده با اشتیاق، وارد گستره ای از تاریخ میشود که نخستین پدیده های فکری بشر اولیه درحال شکل گیریست. جهانی اعجاب انگیز و تماشائی و صحنه های پرشکوه، رو به تکامل بشریت، که نویسنده با اشراف به مکتب داروینیسم، بحث را ازآنجا آغاز میکند. که تئوری داروین که دراواسط قرن نوزدهم وارد محافل علمی شد، اعتراض گسترده جهان مسحیت را برانگیخت. بدون شک اگر داروین دوقرن پیش در جهان حضور میداشت و از کشفیات خود بحث به میان میآورد، یه حکم کلیسا در تنوره های آتش، تبدیل به خاکستر میشد. ولی زمانه او عقلانیت بیشتر برذهنیت های مردم چیرگی داشت تا اوهام کلیسا. دکتر الفبا با نظمی سنجیده مراحل تکامل را با بیانی ساده و قابل هضم برای خواننده فارسی زبان نقل میکند. نثر روان او کمک میکند که کتاب برای هرنوع خواننده ولو با دانش و سوادی متوسط قابل مطالعه و درک باشد و این از مزایای کتاب است، کتابی که در کلیت، از پیچیده ترین واساسی ترین اطلاعات ادیان جهان؛ درقالب پژوهشی علمی خواننده را درگذشته های دور و دراز میغلتاند.

« ... ازچگونگی و نحوه زندگانی انسان های اولیه اطلاعاتی در دست نیست. ... هزاران سال از حیات انسان ماقبل تاریخ گذشت تا به عصر حجر قدیم و سپس به حجر جدید رسید و توانست اندک اندک از قوهء تفکری که طبیعت در وجود او نهاده بود، استفاده نماید. ... آثار باقیمانده از دو گروه از انسان های متعلق به بعد از یکصدهزار سال قبل از میلاد مسیح، مثلا آثار نئاندرتال ها Neanderthales ... وجود تحولاتی را از نقطه نظر باورهای دینی انسان ثابت میکند. نحوه آراستن قبور ... نئاندرتال ها مردگان خود را با تشریفات خاص به خاک میسپردند ...» ص 3 - 4

به روایت کتاب « در حدود سی هزارسال قبل از میلاد مسیح، نئاندرتال ها به تدریج جای خود را به دسته دیگری از انسان ها به نام " انسان عاقل" اجداد انسان های امروزی واگذار کردند. » ص 4

انسان عاقل با نقاشی و صورت نگاری واشکال حیوانات که درغارها به یادگار گذاشته این زمینه را فراهم ساخته که دانشمندان در کاوش ها «به این نتیجه رسیده اند که باورهای مردم این دوران به نحوی با سحر و جادو ارتباط داشته است.» و شاید کاربرد سحر و جادو و باور به اثرات آنها از این دوران، در ذهنیت انسان پا به رشد نطفه میبندد. ترس و وحشت از عوامل و بلایای طبیعی آن ها را به سوی پرستش ناشناخته ها میکشاند. پرستش ارواح و تقدیم قربانی درزندگی مردم شکل میکیرد. ساحران و شمنان هدایت فکری مردم را به دست میگیرند. « همین دستورات و اعمال ساحران و جادوگران پایه ریشه اعتقادات اولیه مذهبی بشر را تشکیل دادند. ... طبقه روحانیون قبایل، که بعدها به نام های برهمن، کشیش، و آخوند و القاب گوناگون دیگر درادیان و مذاهب پیدا شدند، مدعی بوده و هستند که راه دسترسی به خدا و اجابت درخواست بندگان دراختیار و انحصار آنان میباشد ... اعتقاد به وجود جن، همزاد، دیو و فرشته نیز از همین اعتقادات انسان پایان دوره حجر جدید و باورهای مربوط به ارواح سرچشمه گرفته است.» ص 9

ترس و وحشت ازعوامل و بلایای طبیعی آن ها را به سوی پرستش ناشناخته ها میکشاند.

اعتقاد به روح غیبی و قوای فوق طبیعت یادمانده هایی ازدوران های بشر اولیه است که امروزه نیز در بین مردم جهان نفوذ دیرینه خود را حفظ کرده است.

دکتر الفبا در فصل اول زیر عنوان «خدا دربین النهرین» با شرح جغرافیائی و طبیعی این سرزمین کهن، در تبیین تمدنها و ادیان دراین منطقه، دست خواننده را میگیرد و با خود به کناره دجله و فرات و خلیج فارس میبرد ودر کلبه های چوبی و نئی پای صحبت ماهیگیران مینشاند و ازشهرهای اور و اما و نیپور و ارک و لاگاش و بابل عبور میدهد و درگشت و گداری فکری، تصویرِ تاریخ گذشته و حوادث آن سال های دور ودراز را در ذهن خواننده زنده میکند.

«خاورمیانه سرزمینی است که بزرگترین ادیان امروزی بشر از قبیل یهود و مسحیت و اسلام را در دامان خود پرورش داده و بزرگ کرده است.» ص 14

پرستش خدایان با نغمات ساز و آواز توام بود و برای نرم کردن دل خدایان، آهنگ های دلپذیر می سرودند. هرگاه دعا و نماز و ساز و آواز نظر لطف خدارا جلب نمیکرد، به کاهنان متوسل میشدند. مبالغ هنگفتی به آنان میپرداختند تا کاهنان با افسون و سحر و جادو نظر موافق خدایان را جلب نمایند.» ص 16

سازماندهی و اقتدار کاهنان با وجود خدایان متعدد درتمدن سومر، و هوشمندی آن طبقه که خود را نمایندگان خدا معرفی میکردند، خواننده ایرانی مسلمان را به قلب حوادث گذشته میکشاند. و در مطالعه ای گذرا متوجه میشود که روحانیت امروزی از همه نوعش - یهودی و مسیحی و اسلامی – مرده ریگ کاهنان سومر هستند عینا با همان نیرنگبازی ها و رذالت ها. اگر به این روحانی ها هم کم برسد به بهانه ارضای خاطر مبارک خدای متعال، بندگان خدا را بیشتر تیغ میزنند. تا دل معبود خود ساخته را به دست بیاورند. طمع و رشد زیاده طلبی به جنگ های بین شهری میانجامد.

«کاهنان پس از تثبیت اقتدار خود درشهر، به خیال بسط قدرت افتادند. جنگ بین شهرها آغاز شد. این جنگ در حقیقت جنگ بین خدایان بود. هر شهری که مغلوب میشد خدای آن شهر اقتدار خود را از دست میداد. و مردم آن شهر مجبور به پرستش خدای شهر فاتح بودند. ص 17 – 18

از فحوای این نقل قول چنین استنباط میشود که نخستین جنگ های بشری توسط کاهنان آغاز میشود. یعنی اولین پایه گزاران تجاوز و ویرانگری را روحانیان و منادیان خدا برعهده داشتند.

«تا زمانی که سمت کاهنی به مقام شاهی ملحق نشده بود شاهان با دادن رشوه، آسایش و زندگانی مرفه و مجلل کاهنان را تأمین میکردند و کاهنان نیز متقابلا با تأیید اعمال شاه دراستفاده از اختیارات مطلق و مستبدانه، از او حمایت مینمودند ... کم کم عبارت «شاه – کاهن نماینده خدا در روی زمین» دراساطیر سومری - آکادی راه یافت ... » ص 18

این روایت ها تاریخچهء جفت و جور شدن تاج و عمامه را که درتاریخ ایران با سابقه کهنی جا خشک کرده و ماندگار است ، روشن میکند. همچنین ادعای الوهیت کاهن را. که به دنبال لقب شاه یدک میکشد و میشود خدا. خدا شدن شاه و یا شاه شدن خدا را قرنهاست که ملت ایران با گوشت و استخوان تجربه کرده و با تاریخش عجین اند با زخمه های کهنهء قدرتِ خدائی شاهی کونه بسته درذهن و روانش؛ تا به امروز که ربع قرنیست زیر چتر شوم سلطنت فقها - یا خدا ملائی - در زندانی به وسعت ایران؛ بالاسر نعش عزیزانش مویه میکند.

درفصل سوم: نویسنده از خدایان متعدد یونانی ها حکایت های تاریخی و مستند فراوان دارد که خواننده را با دنیای فکر و اندیشه و اساطیر آشنا میکند. از یک یک خدایان مقیم کوه آلپ اسم میبرد و درمعرفی هریک که دوازده تن بوده اند ازخواص و کیفیت وکاربرد خدائی شان اطلاعات تازه ای را در اختیار خوانندگان میگذارد. درافسانه خدایان یونان میگوید: « پرومته سازنده و پدیده آورنده انسان است هم او بود که با کمک دریا و زمین، گل نخستین انسان را بسرشت و قالب زد و بعدا آتنا، روح دختر زئوس در آن گِل دمید و آدم به وجود آمد. پرومته به آدم کشاورزی، صنعت و علوم دیگر آموخت.» ص 39 . درزیرنویس توضیح میدهد که « شرح مفصل این بخش از اسطوره ء خدایان یونان را بعدا از زبان افلاطون خواهیم شنید.»

این بخش از کتاب، سرشار از فکر و اندیشه است و خواننده را در دگرگونی های جهان اسطوره غلت میدهد همچنان در فصل چهارم «خدایان در روم باستان» که نویسنده بعد از بررسی اجتماعی رومیها، شمه ای از علاقه آنها را به امور کشاورزی شرح میدهد. مینویسد: « ... چون رومیها قومی زراعت پیشه بودند، توالد و تناسل، تکثیر درختان و بارورشدن نباتات و گیاهان، کانون فکری آنان را تشکیل میداد. بهمین مناسبت خدایان اولیه روم تماما در ارتباظ با امور زراعی و باروری درختان بودند ... رومیها برای هریک از امور کشاورزی مورد علاقه خود روحی قائل بودند» ص 51 – 50

میترا پرستی که در آئین زرتشتی ریشه عمیقی دارد و بنا به روایت تاریخ ، رومیان از ایرانیان کسب کرده اند، به گفته دکتر الفبا در بخش «میترا پرستی»، «مقام ارجمندی دربین رومیها و تمام مستملکات روم، دراروپا و آسیا پیدا کرد. آثار میترا پرستی دراشعار استاتیوس (Statius) که به سال 96 قبل از میلاد در رم درگذشت دیده میشود. ... نفوذ میترا پرستی تا آنجا پیش میرود که روز 25 دسامبر، یعنی روز جشن تولد میترا، به عنوان روز تولد عیسی پذیرفته شد وهنوز نیز درکلیه کشورهای کاتولیک و پروتستان، این مراسم با تشریفات خاص رواج دارد. 56- 55

کتاب دوم : دین درهندوستان و جنوب و شرق آسیا. نویسنده در این بخش از چهار دین زنده جهان: هندوئیسم – بودیسم – جنیسم و سیکیهیزم بحث را آغاز میکند و اطلاعات زیادی از پیدایش و سیر تحولی این ادیان در اختیار خوانندگان میگذارد.

در هندوئیسم آمده است : «درآغاز نه هستی بود و نه نیستی. نه هوا بود و نه دربالای آن آسمان. هیچ چیز از هیچ نوع، حرکتی نمیکرد و کسی نبود که چیزی را به حرکت درآورد. نه مرگ بود و نه زندگی. نه روشنائی نه تاریکی تنها یک چیز بود و دم میزد. اما دم از او بیگانه نبود. آری یکتا بود. از من مپرس که یکتا که هست؟ وچه کرد؟ و چگونه این جهان را به وجود آورد؟ اگر بگویم دراو تمایلی پیدا شد و روح و حرکت را به وجود آورد، او را با خودهمانند کرده ام. کیست که بگوید جهان چگونه بوجود آمد؟ تنها یکتا میداند که جهان چگونه بوجود آمد. او که دربالای آسمان براین جهان حکمفرماست، این راز را میداند، یا که شاید او هم نمیداند.» ص 63

هندوان نیز با داشتن خدایان متعدد (دراین کتاب حداقل پانزده خدا باهویت و مشخصات و مراسم عبادی اش معرفی میشود) بنا به اظهار دکتر الفبا: «آنچه امروزه به نام دین دربین هندوان رواج دارد، ترکیبی است از همه گونه باورهای درهم آمیخته و اوهام و خرافات گوناگون، اعتقاد به ارواح خیر و شر و بت پرستی، حیوان پرستی، طبیعت پرستی و غیره. هندوئیسم اعتقادات مختلف و گاه ضد و نقیض را دربرمیگیرد.» ص 74

نویسنده دردنباله این بحث ازاعتقادات اکثریت مردم به وجود خدای واحد بحث میکند ولی کتمان نمیکند که همان بنده خدا ممکن است به خدایان دیگری نیز ایمان داشته و « دربرابر خدایان دیگر، بعنوان جلوه ای از همان خدای مورد اعتقاد خود، زانو بزند.» ص 75

قبل ازمطالعه این بخش، هرگز تصور نمیکردم که هندوها از چنین آزادگی و تسامح عقیدتی برخوردار باشند. در مقایسه با تعصب و خشک اندیشی یهود واسلام این قبیل آزادی و آزادگی برایم تازگی داشت. به احتمال قوی اینگونه خصلت های تسامح و تساهل، دربستر فرهنگی والا، به فرزانگی و تعالی انسان متمدن یاری میرساند.

اطلاعات جالبی درباره دین جنیسم (Jainism) و مناسک مذهبی و همچنین پیدایش بودیسم و شرح حال بنیانگزارش از خواندنی ترین بخش های این فصل از کتاب است. به عقیده نویسنده کتاب سیکیهیزم پلی است بین دو دین اسلام و هندو. « بنیانگزارش نانک (Nanak) نخستین کسی نبود که در راه تلفیق وهماهنگ نمودن دو دین اسلام وهندو قدم برداشت. قبل از او کسان دیگری مانند راماناندا و شاگردش کبیر پنتیس همین راه را پیموده بودند و مقدمات کاررا برای نانک فراهم آوردند.» ص 111

بخش های خواندنی از ادیان چین و ژاپن و کنفوسیونیسم با اطلاعاتی تازه، خواننده را چنان غرق مطالعه میکند که لحظه ای کتاب را نمیتواند از خود دور کند. درباره چگونگی خلقت جهان، اساطیر چینی میگویند:

«درابتدا گیتی آشفته و درهم بود. نظم و ترتیبی وجود نداشت. زمین و آسمان معلوم نبود. همه آشفته و مغشوش بود. در حدود چهار میلیون سال قبل، نخستین آدم به نام پان کو (Pan Ku) به وجود آمد. او به تدریج رشد کرد و چندین برابر انسان امروزی شد. سپس به کار نظم جهان پرداخت. با قلم و چکش آهنین خود هیجده هزار سال کار کرد و کار کرد تا توانست زمین و آسمان را ازهم جدا کند. خورشید وماه و ستارگان را در آسمان، در محل های خود مستقر سازد. بعد به کار زمین پرداخت. دریاهارا به وجود آورد و کوه هارا برافراشت و اراضی مزروعی را ایجاد کرد. وقتی که مرد هر قسمت از بدن او یکی از کوه های مقدس چین شد. از نفس او بادها، از صوت او رعد، از استخوان های او فلزات، از قطرات عرق او باران و از حشرات و کرم هائی که از بدن او تولید شده بودند، آدم ها به وجود آمدند.» ص 125

نویسنده با شمردن مزایای اخلاقی دین کنفوسیوس که دربین مردم چین از احترام والائی برخوردار است، اشاره جالبی دارد به موقعیت زنان در چین. مینویسد: «دین کنفوسیوس با تمام مزایای اخلاقی و کوششی که برای ایجاد جامعه ای سالم مینماید، زنان را در سطحی به مراتب پائین تر از مردان قرار داده است و عقیده دارد که اگر بین زن و مرد تمایزی قائل نشویم، بی نظمی به وجود خواهد آمد.» ص 146

دین در ژاپون : با این شعر زیبای هیتو مارو (Hitomaro) شاعر قرن ششم میلادی آغاز میشود.

«ژاپون سرزمینی نیست که مردم آن نیازی به نیایش داشته باشند. زیرا که خود یک موجود الهی است.» ص 147

دکتر الفبا در یررسی دین ژاپون اشارات بسیار زیبائی دارد که خواننده را با مظاهر طبیعی و زیبائیهای جهان آفرینش در سیر و سفری خوش میغلتاند . به این پیام توجه کنید: «در معبد درونی (Naiku) یک آئینه مدور که سمبل قرص خورشید است، و بنا بر نوشته های مذهبی شینتو از طرف الهه آفتاب، به اولین امپراطور هدیه شده است، وجود دارد : " فرزند من، تو به این آئینه نگاه میکنی تصور کن که به من نگاه میکنی. امیدوارم برای تو یک آئینه مقدس باشد".» ص 150 .

لطافت کلمات، مهر سرریزِ و گوهر پاک نور وآفتاب را، به جان خواننده تزریق میکند.

کتاب سوم: دین در خاورمیانه:

نویسنده بعد از شرح کوتاه و مفیدی درباره محل تولد زرتشت از بلوغ فکری این پیامبر بزرگ و اندیشمند ایرانی بحث میکند. مینویسد: «در بیست سالگی بدون موافقت والدین، ترک خانه پدری گفت و درجستجوی نور حقیقت برآمد. در سی سالگی بحران فکری او به حد کمال رسید. مکاشفاتی بر او دست داد و به پیشگاه اهورا مزدا باریافت." ناگهان شبحی که بلندی قامت او 9 برابر انسان بود بر او ظاهر شد." پس فرشته به او گفت تا روان پاک خود را آماده صعود به آسمان ها در پیشگاه اهورا مزدا نماید. زرتشت اطاعت کرد و به آسمان ها رفت. پیرامون خدای بزرگ، فرشتگان بسیار بودند. پرتو تابش فرشتگان به حدی بود که سایه زرتشت محو گردید. اهورا مزدا به زرتشت نظر افکند و به او تعلیم داد و او را به پیغمبری برگزید و امر به تعلیم حقایق و آئین بهی داد.» ص 162

داستان صعود زرتشت به آسمان و ملاقات با اهورا مزدا، به همان ترتیبی است که قرن ها بعد در داستان معراج پیامبر اسلام به آسمان و ملاقات با خدا به همراه جبرئیل تکرار میشود. زرتشت را هم فرشته به آسمان میبرد. پس، فرشته، مولود فکر و فرهنگ عرب نیست. دربین ایرانیان نیزاین توهمات رایج بوده است. با این حال این نکته را نباید فراموش کرد که زرتشت وقتی صحبت از شبحی بلند میکند، «وهومنه " بهمن – پندار نیک"» را نیز به دنبالش میآورد. زیرنویس ص 162. درحالی که مورخان اسلامی معراج حضرت محمد را یک امر قطعی و مسلم میدانند و کاری هم به این ندارند که این مدعا با عقل و منطق هستی در تضاد است. حتا با فرمایشات آن حضرت نیز ناخواناست. وقتی خود رسول الله میفرمایند :

«" انا بشرا مثلکم" من هم انسانی هستم مثل شما». چه نیازی به این گونه پیرانه بستن هاست. اگر دیگرانی بودند که به آسمانها رفته و با خدای متعال ملاقات کرده بودند، چه جای بحث و جدل؟ ولی، وقتی این دروغها نهادینه میشود؛ این فکر قوت میگیرد که در راه بی اعتبار کردن اسلام، چه دستهای قوی و خودی درکار بوده و هست!

در آئین زرتشت، برخلاف ادیان الهی، رابطه ها زمینی ست. از جهنم و عذاب و مکافاتهای آتش سوزان خبری نیست.

«زرتشت رابطه انسان با اهورا مزدا را، برپایه دوستی و رفاقت بنا میکند نه براساس ترس از عذاب دوزخ و اطاعت محض. او از خداوند به همانگونه که از دوست خود طلب یاری میکند، استمداد میطلبد. اطاعت از اهورا مزدا توام با عشق و احترام است.» ص 171. فروهر سوشیان از باورهای زرتشت است « سوشیانت نجات دهنده موعود است که پس از آن آخرالزمان خواهد شد.» ص 175

در سراسر آئین زرتشت، از آدم و حوا و داستان های آفرینش انسان که در مجموع بی اساس و موهومند، کوچکترین نشانی نیست. اساس تفکر زرتشت بر زندگی زمینی و برپایه «گفتار نیک . پندار نیک. کردار نیک» استوار است. زرتشت سعادت جامعه انسانی را در مهر و محبت و آزادگی واحترام به همنوعان خود میداند. در سروده ای میگوید: «ای خداوند جان و خرد تو به بندگان خود نیروی اختیار راه نیک و بد بخشیدی تا راهی را برگزینند که راهنما به آن گرویده . انسان آزاده و راست دین، با اراده کامل و آگاهانه راستی را برمیگزیند.» ص 170

در باره اعیاد و جشن ها و بزرگداشت ماه ها که درهریک مراسم خاصی برگزار میشد؛ در باره فروردینگاه آمده است «درآن روز فره وش ها یا ارواح از آسمان به دیدار بازماندگان خود به زمین میآیند ازاین رو برای شادباش و خیر مقدم آنان بر سر کوه ها آتـش می افروزند و مراسم خاصی برپا میدارند.» در زیرنویس همان صفحه آمده است که «شب قدر و آیه 4 سوره قدر تحت تآثیر افکار و باورهای فروردینگاه در قرآن آمده.» ص 179.

این جا خاطره ای به نظرم رسید که سالها پیش در قره داغ آذربایجان در روستایی حوالی ورزقان شاهد بودم. شب چارشنبه سوری بود که اهالی روستا در پشت بام ها آتش روش کردند. پرسیدم چرا توی حیاط خانه ها این کاررا نمیکنید؟ حاجی خان نامی که در ورزقان قهوه خانه داشت پاسخ داد قدیم ها اهالی روستا میرفتند بالای کوه یا بلندترین تپه وبا برافروختن آتش نذر و نیاز میکردند و درمیان هلهله و شادی به پایکوبی و رقص میپرداختند. ولی سال هاست که آن مراسم به تبعیت از شهریها به خانه ها منتقل شده است. من که از شنیدن این قصه به فکر بودم آن روزها نتوانستم رابطه چارشنبه سوری را با نذر و نیاز آن هم بالای کوه بفهمم تا کتاب «وانسان خدا را آفرید» را خواندم یاد آن خاطره افتادم. شاید مراسم آن روز روستائیان، یاد مانده هایی از روزگاران کهن است.

دین زرتشتی، اولین دین توحیدی است که درآن از بهشت و دوزخ و دنیای دیگر و روز رستاخیز سخن گفته و همین عقاید منشاء باورهای متشابهی درادیانی که بعدها با این دین درتماس بوده اند، گردیده است.» ص 181

از صفحه 192 تا صفحه 439 با شروع بخش دوم درباره موسی و دین یهود و دردنباله آن عیسا و مسحیت مطالب خواندنی بسیار با ارزشی آمده است که برای خواننده فارسی زبان، جلوه های خاصی دارد. نویسنده، روایت های زیادی از تاریخ و سرگذشت آن دو دین را روشن میکند؛ به خصوص بااشاره به ویژگیهائی در سیر تکامل مسحیت ؛ پژوهش های تازه ای در اختیار مخاطبین میگذارد. با چنین صداقت و امانتداریست که تعمق در متن حوادث تاریخی، توانائی و لیاقت نویسنده را برجسته میکند.

از صفحه 440 به بعد بخش چهارم «محمد و دین اسلام» شروع میشود با شرحی موجز از وضع جغرافیائی و اقتصادی و اجتماعی شبه جزیره عربستان. این بخش از کتاب اطلاعاتی درباره بت های مورد پرستش قبایل عرب و تاریخچه خانه کعبه با بتهای موجود درآن . و حوادث تاریخی «جامعه عرب مقارن ظهور اسلام» همچنین رشد و بلوغ پیامبراسلام و رسیدن به مرحله نبوت ومدعای پیامبری و از میان برداشتن موانع سرراه قدرت که در بستر حوادث آن روزگاران گذشته چگونه با فکر و تدبیری ژرف موفق میشود رسالت خود را به اشراف و سران قبایل بت پرست عربستان تحمیل کند وآنهمه گردنکشان را به زیر بکشد و انبوهی از مدعیان ریز و درشت را زیر یوغ فرمانش درآورد! و داستان هایی از جنگ ها پیروزیها و شکستها. و سرانجام با موفقیتی استثنائی، و شگفتا که خواننده درکوران مطالعهء حوادث آن روزگاران، بذر خشونتهای امروزیِ پیروان اسلام را درشکل گیری نهادهای نوپای گذشته به شفافیت میبیند. خونریزیها، نهب وغارتها و کشورگشائیها، درگستره خیال بال و پر میگیرد و نیروی غالب غلیان قدرت؛ که معنویت را از اصالت و پاکیزگی تهی میسازد.

با گذر از حوادث طوفانی ست که سرانجام، پیامبراسلام با تدوین قرآن به زبان عربی، شاهکاری آفرید که بی تردید به خلع دشمنان و مدعیانش انجامید. در واقع با عربی کردن زبان خدا، برای عرب، یک هویت جاودانه بخشید و این بزرگترین راز موفقیش بود که از هوش و تدبیر و کفایت خارق العاده رسول خدا گفتنی ها دارد. جمع آوری مردم و روسای قبایل پراکنده زیر یک چادر و قدرتنمائی در مقابل گردنکشان وازبین بردن دشمنان و به ویژه استفاده از نام خدا و نزول آیه درهرحرکتی که خود تشخیص میداد، و ده ها روشهای بنیادی و سیاستمدارانه، با تغییرات موضعی، منزلت ایشان را درموقعیتی قرارداد که توانست در کنارهویت بخشیدن به عرب؛ رسالت خود واسلام را در تاریخ جهان تثبیت کند.

کتاب بحث کوتاه و معرفی جالبی دارد درباره «فرق مختلف اسلامی» درباره معتزله – مکاتب حنفی – مالکی - شافعی - حنبلی و مکتب شیعه و بهائیگری و فرقه احمدیه درهندوستان.

دکتر الفبا در برگ های پایانی کتاب مینویسد: «ایمان به یک سلسله افکار پیش ساخته و اصولی که درگذشته دور به اقتضای زمان و مکان وضع گردیده، موجب عقب ماندگی فکری و محروم شدن از واقع بینی و دانش پژوهی بشر شده و او را به وادی تعصبات کورکورانه کشانده که به نوبه خود باعث رودرروئی انسانها و خشونت وکشت و کشتار و تخریب بی حساب گردیده است.

آنچه مسلم است اگر ما هزاران بار ازاین افسانه ها بسازیم و هزاران کتاب مقدس بنویسیم، هیچگاه به عظمت و قدرت خداوند پی نخواهیم برد. هیچ کوزه ای قادر به شناخت صفات و خصوصیات کوزه گر خود نیست. ما وقتی میتوانیم گوشه ای از جلال کبریائی خداوندی را دروهم خود متصورکنیم که به کوچکی خود دربرابر جهان هستی پی ببریم.» ص 634

نویسنده قبل از بسته شدن کتاب و پایان دادن به پژوهش، از یک راز علمی بزرگ که شاید از دیدگاه خیلیها و نه تنها از متدینین جهان، به خصوص پیروان دین مبین اسلام بلکه از نطر بخش عمده ای از آگاهان نیز پنهان مانده است، پرده برمیدارد. اینجا بخش های کوتاهی از آن را انتخاب کرده به اطلاع خوانندگان میرسانم :

« ... کهکشان " اندرومه " که از سایر کهکشان ها به کهکشان راه شیری نزدیک تر است، دارای صدها میلیون ستاره است که بزرگی خورشید ما نسبت به هریک از آن ها چون یک ستاره کوچک معمولی است. در سایر کهکشان ها، ستارگان نورانی وجود دارند که دو هزار میلیون بار از خورشید ما بزرگترند و سیاره های بزرگ دیگری نیز موجودند که هنوز دوران یخبندان و انجماد شدید را طی میکنند ... به موجب نظرات " مارتین بل " ستاره شناس معروف رصدخانه کمبریج، و " لومتر " کشیش و دانشمند بزرگ بلژِکی، جهان در 10 تا 15 میلیارد سال پیش، دراثر انفجار بزرگی که قدرت آن خارج از تصور آدمی است به وجود آمد وکهکشان ها به اعماق فضای لایتناهی از هر طرف پرتاب شدند. نیمی از نیروی عظیمی که موجب انفجار شد، آزاد و برای پرتاب ستارگان به کار رفت. ... میلیون هاسال گذشت تا دراثر سرد شدن جهان هستی، پیدایش اتم های پایدار امکان پذیر شد. وقتی الکترون ها دراتم ها پایدار شدند و نور توانست آزادانه از آن ها عبور کند جهان ناگهان شفاف شد. ماده از پروتون ها و نوترون ها و الکترون ها به وجود آمد و حیات شکل گرفت ... ص 636 – 635

این نوشته برگزیده کوتاهی ست از بررسی های دکتر الفبا که با سعه صدر در یک اثر قابل تقدیر جمع آوری و به فرهنگمداران ایران هدیه شده است.

امید است که شرایطی فراهم آید و این کتاب سودمند پژوهشی درایران چاپ و در دسترس عموم قرار گیرد.

پسرک ورامینی

http://naghdha.persianblog.ir — Thu, 02 Dec 2004 20:19:00 GMT

اثر مسعود عطائی

نشرکتاب (سهراب) آمریکا. زمستان 2001

کتاب را نویسنده ازسرلطف برایم فرستاد. بنا به عادت دیرینه خواستم نامه ای برایش بنویسم به عنوان سپاس و درفرصتی دیگر شروع کنم به خواندنش. وسوسه شدم به ورق زدنِ کتاب دبدم نه، نمیشود زمین گذاشت و نخواند. نامه فراموش شد. شب ازنیمه گذشته بود که کتاب را بستم. با حس های درهم و پریشان وتصویرهای گوناگون، از آفریده های عطائی. و شگفتا، همه آشنا از همان ها که درکوچه و بازار در خلوت و جلوت پرسه میزنند. دیده ای و میبینی.لبخند میزنی. اخم میکنی. رو برمیگردانی بیزاراز نگاه ها و خنده های بیمایه و ریاکارانه و دلگیر و خسته از پلشتی ها. درمنتهای بیزاری ست که به نغمه پرنده ای، سرودی و شعری، تماشای نقش و نگاری به هوای تازه ء پنجره ای که باز شده از عشق و زیبائی از دنیای پر وسوسه زندگی و از این دست است بنمایه احساسهای برآمده از روایتهای مسعود عطائی. از منظری عریان، ویژگی هنرمندانه ایست رشگ انگیز. درمیمانی. دربهت و سکوت به خود میپیچی. از ورای نعش آویزان کلثوم آن دخترجوانِ ترک درآلمان، ناگهان ورامین درچشم اندازِ خیال باز و گسترده میشود آرام آرام شکل میگیرد. شاید روستای پیشواست. به شنیدن صدای موتورسیکلت میپری روی بالکن. زن پینه دوزرا میبینی که با لباس خواب به پیشوازعلیرضا دوچرخه فروش آبادی میرود. صدای ضربان های تند قلبت را میشنوی دربحران التهاب شور چوانی - پاره تنی میشوی از راوی داستان – با چشمانی حریص و ناکام درحال پائیدن رفتارهای آن دودلداده. پشت چشمان بسته، نعش دخترجوان آویزان ازسقف برای چندمین بار درتیررس نگاهت ظاهر وغایب میشود با صورتی پوشیده درانبوه زلف های سیاه؛ دلهره و بغض و هراس درگلو گره میخورد و فریادِ کینه کهنه درکاسه سر میپیچد. نفرین به تعصبات کور و ویرانگرِ جاهلیت که عشق و آرزوهای را به مسلخ میکشاند.

«پسرک ورامینی» شامل 21 داستان کوتاه است که از زبان آلمانی به فارسی برگردانده شده است. هریک از داستان ها فضای خاص خودرا دارد مناسب با شخصیت ها و آفریده های درخور، که نویسنده به سادگی توصیف میکند. خواننده نیز درمییابد که عطائی به این هدف هرآنچه را که دربستر زندگیِ روزمره تجربه کرده با استمداد از ذهن خلاقش دردها و امیال پنهان و آشکار اجتماعی را پرورانده و به مخاطبین ش منتقل کرده است.

نثرعطائی روان و زلال است. انگار همان صفای روستائی و نسیم دشت و دمن را در

داستانهایش دمیده . درداستان « سرنیمه تراشیده» خواننده درفضای بسته و محدود ده، وارد بخشی از زندگی روستا و روستائیان میشود : «برای من دکان اکبر سلمانی البته خیلی جالب تر بود. چون درآنجا خبرهای مهمتری گفته میشد. به همین جهت، ساعت ها درانتظار درمغازه سلمانی برای من هرگز خسته کننده نبود و روی برنامه هرماهه برای اصلاح سر به آنجا میرفتم. اوسای سلمانی که دلاک ختنه نیز بود و کار دندان پزشک را هم درده انجام میداد، بیشتر حرف میزد و لطیفه میگفت تا آن که به سر و موی مشتری برسد و به همین دلیل هم شنوندگانش اغلب پخمه ها و نیمه جاهل ها و تنبل ها و بیکاره های ده بودند. اتفاق میافتاد که من نصف روز تمام منتظر مینشستم تا این که نزدیک های ظهر تازه اوسای سلمانی متوجه حضور من در دکان میشد و آن وقت هم دیر بود و وقت ناهار.» خواندن و شنیدن این گونه داستانها برای جوانان ایرانی که درغرب بزرگ شده اند شاید چندان لطف و مفهومی نداشته باشد، اما برای نسل اول تبعیدی هاخاطره انگیز است. گذشته از آن از منظر اجتماعی این قبیل داستان ها روایتگر بخشی از جامعه شناسی اقلیمی ماست؛ و اگر درنظر بگیریم که تا چند دهه پیش، اکثریت مردم ایران را ساکنین دهات تشکیل میدادند آن وقت اهمیت موضوع روشن میشود . بگذریم از این که ممکن است عده ای سبک و سیاق و مفهوم و حتا پیام این قبیل داستانهارا جدی نگیرند. به ویژه آن عده که با تقلید ناشیانه از مدرنیسم و پست مدرنیسم و هدر دادن ذات مفاهیم، از اصل فرهنگ خود دورافتاده و اصرار دارند، هویت پیچیده انسان شرقی، آنهم از نوع عقب مانده اش را با این گونه قلمبه گوئیها به جهان غرب و فرهنگ پیشرفته آن گره بزنند و یا ربطی بدهند با داستان های پف آلود باستانی.

عطائی درداستان «گل ها درغربت می خشکد» یک جنایت خانوادگی را بصورت یک اثر درام عرضه میکند. دختر جوان محصل ترک که نامزد پسر عموست با جوان آلمانی آشنا و با او هم بستر میشود. ننگی بزرگتر ازاین برای خانواده ترک متصور نیست. باید لکه ننگ از دامن خانواده زدوده شود. «شوهرم تلفنی ماجرا را برای برادرش که درفرانکفورت زندگی میکرد شرح داد. او روز بعد با هیبتی دیوانه وار وازخود بی خود درحالی که سیم کلفتی دردست داشت خودش را به خانه ما رساند. آن روز شوهرم و برادرش به اتاق کلثوم رفتند ودر را از داخل قفل کردند من اجازه نداشتم وارد اتاق بشوم. اما میشنیدم که داخل اتاق چه میگذشت. عموی بچه ها نعره میزد : «جنده لعنتی بگو! فقط بگو اسم این حیوان چیست! خانه این جانور کجاست که با همین چاقو شکمش را بدرم ... " صبح روز بعد چمدانش را بسته بودم. با شوهرم و برادرش جلوی اتاقش رفتیم. در از تو قفل بود. هرچه مردها تهدید کردند و من التماسش کردم دررا باز نکرد. سرانجام برادر شوهرم با لگد دررا شکست و ما به داخل رفتیم. از سقف اتاق جسم بی جان کلثوم آویزان بود. اوخود را دار زده بود. سرش به یک طرف خم شده بود و موهای سیاهش صورتش را میپوشاند. اولین جمله ای که شنیده شد از برادرشوهرم بود که گفت " خدایا شکر که از خانواده ما اعاده حیثیت شد".»

وقوع این قبیل پیشامدها برای شهروندان کشورمیزبان، شاید به صورت یک توحش و جنایت تلقی شود و انگیزه اصلی اش مسخره و خنده آور که دراصل اگرخوب بنگری همین هم هست. اما رسوم دیرینه برخی اقوام متعصب و عقب مانده، قتل نفس را زدودن لکه ننگ از دامن خانواده میداند و به آن اعتقاد دارد. این که پدر یا عموی کلثوم به قصد کشت او را کتک میزنند و بعد تصمیم میگیرند دختر جوان را بکشند، برای آنها یک مسئله حیاتیست. اما نویسنده درلفافه پیام خودرا به مخاطبینش القا میکند: زندگی چندین ساله دراروپا نتوانسته درافکار این خانواده کوچکترین اثری داشته باشد. از جان سختیِ سنت ها، از فکر و اندیشه منجمد مانده، ازجهل و نادانی رسوب بسته. تعصب و قتل نفس با نام ویرانگر غیرت و ناموس، مؤلفه اس شده برای نمایش توحش. عطائی درپروراندن این داستان درام به طرز تحسین آمیزی موفق میشود.

خواننده در صفحات بعد، داستان «زنا» را می خواند. سرنوشت مونیکا، دختری که در رابطه جنسی با پدرش باردار میشود. مونیکا نه تنها از این پیشامد احساس گناه نمیکند بلکه با شوری عاشقانه به پدرش عشق میورزد. «شاید مردم این رابطه را ناپاک و زناکارانه بدانند و بخواهند مارا لعن و نفرین کنند، شاید دیگران بتوانند رابطه مارا کنار نمونه های مشابهی از اساطیر یونان یا ادوار ماقبل مسحیت بگذارند و ما را محکوم کنند اما هیچکس نمیتواند به اصالت و عظمت عشق ما پی ببرد!» ص 97

بحث بر سرتفاوت فرهنگ ها و اخلاقیات و بگومگوهائی از این دست، مسئله فکری عطائی نیست. او روایتگر هشیار و صادقی ست که تصویر زنده و عریان اجتماعات بشری را فارغ از شرقی و غربی دراین مجموعه داستان به نمایش میگذارد. از امیال خفته و بیدار انسان سخن میگوید. نیازهای بشری را مطرح میکند. دردها، زشتی و زیبائی ها را همانگونه که دیده و هست به مخاطب خود منتقل میکند. از عواطف و مهربانی های مادر خاطره های حسرتباری دارد. از خشونت پدر که شاخص مردسالاریست بدون کمترین بغض و کینه حرف میزند.

در داستان «عشق مادر»، نویسنده با تمام ذرات وجودش عشق خودرا به این موجود پاک و معصوم و شاهکارآفرینش، به نمایش میگذارد. «به برادر و خواهرهایم نگاه کردم و نگاه ملامت بار آنان را که مانند دشنه ای برقلبم فرو میرفت به جان خریدم. بعد به مادرم نگاه کردم. مانند همیشه با آن نگاه گرم وپرلطف و صفا مرا مینگریست. درظاهر اوتغییری به نظرم رسید. دقیق که شدم ناگهان دریافتم گردن بندی که حاضر نبود هرگز از خود جدا کند برگردنش نیست. پریشان حال نگاه دیگری به رادیو انداختم و به گردن برهنه مادر. اکنون همه چیز برایم روشن شده بود. با چشمانی اشک آلود به او زل زدم. عاشقانه نگاهم میکرد. با لبخند سر تکان داد از لبخند او قلبم در سینه فشرده شد.» ص 175

عطائی جای دیگر نیز به اشاره، ازعشق مادر سخنی به ایهام به میان میآورد. شعله به جان میکتد آنکس را که عاشقانه مادر را ستایش میکردند و میکنند. درداستان «تشییع جنازه خودم» خواننده را به گورستان میبرد. بالا سر جنازه خودش. «درحالی که از کنار گورِ تنها مانده ام رد میشوم آخرین نگاه را به آن انداختم. زنی ریزه اندام و موسیاه، هنوز کنار قبرم نشسته بود و زار می زد. درتاریکی غروب و از فاصله دور نتوانستم او را بشناسم.» ص 138

عطائی این راز را مکتوم نگهمیدارد. فاش نمیکند باهنرمندی، درکِ این حس عاطفی را واگذار میکند به خواننده و احساس برآمده از آن رابطه ها.

درداستان «چون شمعی درگذرباد» نویسنده، دفتر دیگری از توحش عریان را باز میکتد که تازه نیست، اما شیوه ابزارش تازگی دارد که بعد از روی کار آمدن رژیم اسلامی نمونه هایی از این دست درایران رخ داد. از این هاست لو دادن نزدیکان و بستگان، حتا فرزندان توسط والدین و انداختن جگر گوشگان خود به زیر تیغ جلادان. و این بدآموزی ها هنوز ادامه دارد.

به روایت داستان، مونا دختر جوانی ست از یک خانواده سنتی. با جمشید شاگرد نانوا آشنا میشود. والدینش از روابط آن دو آگاه میشوند. پدر که مرض قلبی دارد گردن میگیرد که رابطه را با امام جمعه درمیان بگذارد و هردورا تحویل دژخیمان بدهد. فاجعه اینگونه آغاز میشود:

« ... پدر هم دراین میان رسیده بود. لحظه ای نگاهی غضبناک به او انداخت و به صورتش سیلی ای نواخت. رشته باریکی از خون از بینی مونا جاری شد. مونا لرزان و با سری فرو افتاده میان پدر و مادرش ایستاده بود ... پدر با لحنی نفرت زده گفت برو اثاثت را جمع کن فردا میفرستمت دماوند پیش خواهرم. جای تو دیگه نه توی این خونه ست نه توی این ده. به سردی دخترش را نگریست و او را به اتاقش هل داد. و از پشت سر فریاد کرد روزهایی هم که شاگرد نانوات آزادانه میگشت سر رسید.» دختر که از پایان وحشتناک کار جمشید و سرنوشت خود آن هم به دست پدر آگاه میشود تصمیم به خود کشی میگیرد. «مونا که تمام بدنش به لرزه افتاده بود به نجوا گفت مادر یواش تر حرف بزن پدر مریضه. نباید نگرانش کنم. و با آخرین توان گفت من گناه کردم منو ببخشین من همه قرص های پدر رو یک جا خوردم.»

این که دراثر تصمیم نابخردانه پدر، مانا نیز به سرنوشت کلثوم دچارمیشود نباید تعجب کرد. رسم و رسوم جاری و سنتهای عشیرتی و پدرسالاری که متأسفانه در جوامع عقب مانده هنوز حکمفرماست؛ حاصلی جز این گونه تباهی ها نداشته ونخواهد داشت. بی اعتباری «حقوق فرد» به کلثوم ها و مانا ها اجازه نمیدهد که حتا مالک تن خود باشند. سنت های عهد جاهلیت، آمیزه ای از فرهنگ شده. به عنوان همزاد فرهنگی سرنوشت زن را؛ در جامعه هایی مثل ایران رقم میزند و قربانی از درماندگی به مرگ پناه میبرد. با انتخاب خودکشی و گریزاز رسوائیست که ، محکومیت پدرسالاری را با قربانی کردن جان شیرین ش اعلام میکند.

پسرک ورامینی با آخرین داستان خواندنی عطائی «یادداشت های زیر برف پاک کن:» به پایان میرسد. خواننده درحالی که از خواندن داستان «اسمش جغد بود» غم سنگینی از تنهائی و بیکسی جغد بردلش نشسته، به ناگهان وارد دنیای دیگری میشود با فضای کاملا متفاوت. با

گوشه هائی از گشت و گذار تنهائی و شبانه یک مرد تنهای سرگشته روبرو میشود که شاید بیشتر مردها خود بارها گرفتار همان سرنوشت – سردرگمی و بی تصمیمی ها – شده و چنین سرگشتگی هارا تجربه کرده اند .

این بررسی، درشماره 10 روزگار نو چاپ شد.

يادنگاره های زندان

http://naghdha.persianblog.ir — Fri, 19 Nov 2004 19:15:00 GMT

یاد نگاره های زندان

سودابه اردوان

چاپ اول سوئد 1382

این بار هنرمندی از زندانیان جمهوری اسلامی، درد و اندوه خود و همبندانش را درقالب خاطره با طرح های تکان دهنده ای درهم آمیخته و برسیاهی کارنامه ء ننگین رژیم افزوده است. آنچه دراین دفتر صدای دلخراش شلاق و شکنجه را فریاد میکشد، طرح و تصویر است و باز گوئی وحشت و هراس زندان؛ و حکایت بارها تکرار شده خشونت و سبعیت زندانبانان و بازجویان اسلامی.

سودابه اردوان، خشونت و تجاوز، حتا آثار روانی هتک حرمت از زندانی را به طرح و گلدوزی و مجسمه ها واگذاشته، در واقع تصویرهای بیجان است که در سراسر کتاب باخواننده حرف میزند وفلاکت های زندان را نقل میکند. هر تصویر، انبانی از درد و مصیبت و سندی ست از سقوط انسان، درهاویه برزخی که دستاربندان چپاولگر در ازای بهشت موعود نگهبانی اش را برعهده گرفته اند! و دراین رویاروئی ست که مؤلف با ایمان به «ذات جوشان هنر»، به مقابله برمیخیزد. اندیشه و بیان را مکتوب میکند، با خطوط شکسته و درهم و انحناهائی نشسته برچهره ها؛ پلشتی های حاکمان را به نمایش میگذارد.

درمقدمه میخوانیم:

« کتابی را که درپیش روی خود دارید قسمتی از خاطرات هشت ساله من درزندان جمهوری اسلامی ایران است .... نقاشی ها عمدتا به دو سال آخر برمیگردد. قبل از آن، یعنی درشش سال اول زندگی من درزندان تمام طرح ها و نقاشی ها و کاردستی هایم توسط زندانبانان ضبط و نابود شده است .... هیچکسی به آزادی خود اززندان امیدی نداشت. ... فکر چاپ کتاب نقاشی از زندگی ما درآن زمان شاید رؤیائی بیش نبود. اما ما ناامید زندگی نمیکردیم. به شوخی به هم میگفتیم «آرزو برای زندانیان عیب نیست.»

کتاب به مادر و تمامی پدر ومادرهای زندانیان دیگر تقدیم شده حتا به آنهائیکه قبل ازملاقات فرزندانشان چشم از جهان فرو بستند. باعکسی از مادر دل شکسته که دراثر فشار روحی به سکته قلبی گرفتار و از دنیا رفته، و نویسنده با چنین بزرگداشتی بذر خاطرهء انسانی و سپاس پر عاظفه خود را از همان نخست بردل خواننده میافشاند.

قبلا اشاره کردم، که در «یادنگاره های زندان» آنکه بیشتر از زندان ودردها و شکنجه هاصحبت میکند و حوادث را شرح میدهد تصویرهاست. اگر چه نثر روان سودابه و چاشنی های پخته و پر مضمونش درکنار تصویرها به فهم روایت هاکمک کرده ؛ با این حال آن که بیشتر خواننده را مجاب میکند هنرنمائیهای تجسمی ست که سودابه به کار گرفته؛ آن هم با وسایل اولیه. عشق به خلاقیت و ضبط حوادث، در ظلمت و تنگنای زندان را نباید دست کم گرفت. باور به آرمان های انسانی و نیروی مقاومت نسلی به شدت ضربت خورده؛ آتش فشان فعلاساکن و خاموش که قبل از انفجار، فصلی از روانکاوی خشونت را شکل خواهد داد و تغییرات شگرف سیر اندیشه و اندیشه گری را با مؤلفه هایی دیگرکه درحال شکل گرفتن است؛ عرضه خواهد کرد. نمونه وار بگویم که بذرهایش، همان نیروی آسیب دیده است وبچه هایی که با انقلاب رشد کردند و همین سودابه و سودابه ها و هزاران زندانی دیگر که درمیان خوف و هراس و امید، پیامها را به بیرون منتقل میکند. درنظراو موقعیت و مکان مهم نیست. مهم ضبط حوادث و ارسال پیام است و آگاهی مردم. دلبستگی برای آماده کردن طرح دربین آن همه تواب و سخن چین و زندانبان، جز ایمان به مردم چه انگیزه ای میتواند داشته باشد؟. میداند که در زندان هرلحظه رشته حیات آدمی، بین مرگ و زندگی درنوسان است. ذات زندان را میفهمد و خشونت و اهرم های قدرت را میشناسد. با ابزار قدرت غالب یعنی: زندان، خشونت و فرمان کشتار دسته جمعی آشناست به همین سبب، دراین کتاب از ضعف و ناله و نفرین خبری نیست.

وقتی چهره مادر را در نخستین صفحات کتاب دیدم با آن وقار و نگاه معصومانه و مصمم ش، به نظرم رسید که او نیز قربانی شده ایست به وسعت تاریخ، مثل هزاران مادر داغدیده دراین سرزمین که دربستر خونین سلطنت فقها؛ چهره درنقاب خاک کشیدند. مادر، انگار روح پایدار دخترش، چشم در چشم تصویرها دارد و به سودابه نیرو میدهد. لبخند است یا شگفتی؟ که برصورتش پهن شده. هرچه هست امید است و امید آفرین به انتظار دگرگونی، تا سودابه ها؛ زندان و زندانبان ها و جباران را رسوا کنند. سند جنایت دستاربندان را به جهانیان ارائه دهند. فجایع حکومت را که با چپاول بی امان میراثهای زیرزمینی، چشم و گوش وجدان های بیدار دنیا را مهر و موم کرده است؛ به گوش مجامع بین المللی و نهادهای یاری دهنده برساند.

سودابه شرح دستگیری خودرا این گونه روایت میکند:

«حدود ساعت چهارصبح درشیشه ای بزرگ راهرو خانه مان با صدای مهیبی به لرزه درمیآید. ... نوزده شهریور سال شصت است ... لحظاتی بی حرکت دررختخوابم میمانم. دراتاق باز میشود و پاسداری با اسلحه وارد میشود و به طرف من میآید. میگویم ازاتاق بیرون برو تامن بلندشوم و لباس بپوشم. دور بررا نگاهی میکند و از اتاق بیرون میرود. ... پاسدار کلاشینکف به دستی حرکات و سکنات مارا زیرنظردارد. انگشت اش برروی ماشه است. قیافه آدم های بیسواد و دهاتی را دارد. با لحن دلسوزانه ای میگوید چرا این کارها را میکنید؟ ... پس از تفتیش کامل ساختمان و جمع و جورکردن مدارک جرم، ازجمله چند کتاب و غارت اشیاء قیمتی (بخصوص طلا وپول نقدچشمهایمان را با تکه تکه کردن پرده صاحبخانه میبندند. دستورمیدهند خانه را ترک کنیم. ... اتوبوس به مقصد میرسد. پیاده میشویم. چشمانمان بسته است صدای قرائت قرآن و موعظه از بلندگوها به گوش میرسد. وارد ساختمانی میشویم و بدن ما را تفتیش میکنند. ... وارد سلولی میشوم. چشم بندم را کنار میزنم .پنج نفر دیگر قبل از من درآنجا هستند. همه دورم جمع میشوند و میخواهند از اخبار بیرون مطلع شوند و هم چنین مرا بشناسند. اول خودشان را معرفی میکنند.

من معلم هستم . یکی ازشاگردانم مرا به اینجا آورده شوهرم نیز اینجاست و یک بچه پنج ساله درخارج از زندان دارم – من مریم طالقانی هستم .دختر آیت الله طالقانی. ... نگاهم به سوی زن مسنی میرود که حرف نمیزند. میگویند: او مادر بیژن جزنی است. صص 13 - 9

در رژیم اسلامی ورود بدون اجازه به خانه ها و هرگونه تجاوز به حریم شخصی از اختیارات چماقداران است. البته قانون اجازه چنین کاری را نمیدهد. ولی فرق زیادیست بین قانون و اختیارات چماق. در رژیم های استبدادی، چماق یعنی قانون. چماق، بدوی ترین قانون جنگل، اعتبار همیشگی خودرا درکشور ما حفظ کرده است. حکومتها همیشه از چماق سود برده اند. فرقی هم نمیکند شاه باشد یا شیخ! سلطنتی باشد یا جمهوری؟ چماق، برای تضمین قدرت غالب، از ضروریات است، و قانون، برای تدریس دردانشگاه ها روی کاغذ و لای کتابها! به حکم چماق است که پاسدار مأمور، بدون اجازه وارد اتاق خواب سودابه میشود. و درعین تفتیش خانه طلا و پول نقد را جلو چشم صاحب مال غارت میکند بدون کمترین شرم و حیا! چماق، تنها آلت سرکوب نیست. نقش اصلی چماق سلب حیثیت انسانیست و زدودن حیا از فطرت آدمیزاد؛ ویرانی شرف و اخلاق. تبهکاری، در ذات چماق است. چماق دراندک مدت هرنوع رذالت و پلشتی را به صورت عادت قابل تحمل میکند. چماقدار، تجاوز و چپاول و هرنوع پستی و خودفروشی را ثواب میداند مخصوصا که فتوای مذهبی را هم در آستین داشته باشد؛ که استوارترین پشتوانه ایمانی اوست. سودابه از دوران مدرسه با نوع دیگری از این ویژگیهای اجتماعی آشنائی دارد. وقتی برای کار نقاشی به نقاشان قالی دربازار تبریز مراجعه میکند، همه جا چماق مردسالاری را میبیند.

« ... خانواده ام همیشه نگران آن بودند که با رفت و آمد من به دکان های فرش فروشی مردم پشت سر دخترشان حرف دربیاورند و چون نمیخواستند نزد دوست و آشنا سرشکسته شوند، سعی میکردند مرا ازکارم باز دارند و من با سماجت تمام میخواستم به آن ها ثابت کنم که از آن حاجی بازاری های رند و متعصب قوی تر هستم و مردتر!» ص 7

با چنین روحیه قوی و سازنده است که میگوید :

«ثروتمندترین نقاش دنیا هستم از لحاظ داشتن مدل و چهره های گوناگون. و فقیرترین نقاش دنیا از لحاظ نداشتن وسایل نقاشی، یک مداد و یک دفتر چهل برگی خط دار.» ص 27.

سودابه با این اراده محکم و با طراحی چهره های آنها سرگرمشان میکند. سعی میکند به آنها بفهماند که شور زندگی را باید ادامه داد.از سیمین هژبر تعریف میکند «سیمین دربازجوئی هایش و زیر شکنجه به شدت مقاومت میکند. همه این را میدانند و بعد از اعدامش خیر میآورند که تا آخرین لحظه حیاتش روحی سرشار از زندگی داشته و برای مادر پیری که با او در یک سلول پانتومیم زن های حزب الهی را اجرا میکرده است و باعث خنده و نشاط او بوده است.» ص 28

خواننده از روحیه قوی و پرنشاط دختران زندانی که به دست دژخیمان و تنها به خاطر دگراندیشی اعدام میشوند و در بهار عمر دردل خاک به خواب ابدی میروند، غرق حیرت میشود. این حس اعتماد و دست شستن از زندگی را نمیتوان دست کم گرفت. ایمان به آرمانهای فکریست که سرود گویان مرگ اجباری را میپذیرند.

« مرگ برخمینی !

زنده باد آزادی !

.... صدایی که فقط از سر درد است وانگار دیگر از گلوی انسانی خارج نمیشود. کاملا حالت طبیعی خود را از دست داه و شنیدنش هرانسانی را ریش میکند. ... هنوز اندکی از این صداها نگذشته که دوباره صدای رگبار به شکل هولناکی به گوش میرسد و بالاخره تک تیرهای آخر به عنوان تیر خلاص هستند که به هر زندانی زده میشود. ... همه درکابوس مرگ سر به بالش میگذاریم و میخوابیم ... من تا صدو هشتاد دو شمردم. من تا صد و هشتاد و هشت شمردم . من تا صد و هفتاد و پنج. پس میانگین صد و هشتاد است. روزنامه عصر این رقم را تأیید میکند.» ص 26

پایه های جمهوری اسلامی با چنین جنایتهای وحشیانه قدرت میگیرد. جهانیان درمقابل این کشتارها سکوت میکنند. جلادان و سوداگران، برای شکار جوانان، اوباشان و موتورسواران را بسیج میکنند. برای اثبات شقاوت؛ آن هم درمحیط دانشجوئی، دانشجوی معترض را از طبقه بالا الله اکبرگویان به وسط خیابان پرت میکنند و قهقهه میزنند تا عصیانگران، فریاد توحش و سبعیت دستاربندان را بشنوند و مرعوب شوند. سکوت کنند و راه اطاعت پیش گیرند. راهی که قرنها پدران رفتند و درغفلت و جهل و جنون غنودند. وارثان نیزباید مطیع و منقاد شوند! از بزرگان نیز سفارش رسیده که راه رستگاری در طاعت و بندگی ست.

در زندان قزلحضار با شهرنوش پارسی پور و مادرش خانم والا که از حرمت خاصی بین زندانیان برخوردار است، هم سلول میشود. شهرنوش به خاطر درگیری با تواب ها و رئیس زندان ممنوع الحرف شده. نمیتواند با کسی حرف بزند ولی سودابه میگوید که میخواهد با او خرف بزند. ولی معلوم نمیکند حرف زده یانه؟

سودابه نیز مثل سایر خاطره نویسان زندان دل خونی از تواب ها دارد. حتا یک جا اشاره کرده که بدون حضور تواب ها کار زندانبان و بازجویان و شکنجه گران با مشکلات فراوانی مواجه میشد.

اسفبارترین بخش این کتاب نیز مثل همه خاطرات زندانی های جمهوری اسلامی، شکنجه های روانی و غیر انسانی زندانیهاست که با ترفندهای به مانند « ... تخت های سه طبقه را به شکل خوابیده گذاشته اند و جای کوچک وسط آن را قبرمینامند.بچه هارا بعد ازارعاب و کتک های شدید درداخل آن ها قرار میدهند. درطول روز همه درآنجا باید چشم بند بزنند و بنشینند. شب را نیز در همانجا بسر میبرند. کسی حق حرف زدن ندارد. یا سکوت محض است و یا صدای قرآن و سخنرانی آخوندها با صدای بلند ... بعد از آنکه عده ای در واحد بریدند حال روانی بدی پیداکردند، آنهارا واداربه مصاحبه های وحشتناک کردند. نها درمصاحبه هایشان داد میزدند و گریه میکردند و از فساد اخلاقی و سیاسی خود حرف میزدند. ... حقیقت نلخی است که قبولش مشکل ست. کسانی بریده اند که برای من سمبل مقاومت بودند ... » صص 91- 90

دولتمردان و دستگاه آلوده قضائی، به ویژه بازجویان رژیم تا به امروز نتوانسته اند این حقیقت را دریابند که دینداری به ریش و حجاب مربوط نیست. خداشناسی و داشتن اعتقاد دینی، بی نیازازتبلیغ و بلندگوست. رواج تظاهرات حکومتی به دینداری، کلاهبرداری و نیرنگبازیست که امروزه قانون شده. رسمیت پیدا کرده و از پایه های اصلی سلطنت فقها را تشکیل داده است. حکومت هراندازه که در تشیید این مقولات تلاش کند، آب درهاون کوبیدن است. به خصوص که از منظر اجتماعی «حکومت ستیزی» یکی از مبانی عقیدتی و تجربی در فرهنگ سیاسی ایران است. که بنا به روایت تاریخ، آبشخور اولیه از اندیشه فقیهان بوده. طنز تاریخ است که تخم های حرامین و ویرانگر به بارنشسته. سنگ های پرت شده به سوی دگراندیشان در قرون ماضیه، امروزه به طرف خودشان برگشته. تهی شدن انبوه مردم ازباورهای دینی و ترویج لاابالیگری و توسعه بناهای مسجد و حسینه و زورچپان کردن مذهب دولتی آن هم با فشار شکنجه و تفنگ، از این مقولات است.

تاریخ، هنوز تبلیغات گسترده هیتلر را فراموش نکرده است.

آلودگی تمام عیار در این گنداب ماده پرستی تا بدانجا پیش رفته که انگار، مفهوم تقوا و شجاعت مایه شرم و ننگینی شده و خیل فرزانگان آن چنان گرفتار رعب حاکم شده که میدان را به فریبکاران و سوداگران وانهاده اند! بی گمان درهیچ دوره ای ازتاریخ این مردم، تظاهر به مذهب به این حد آلوده به ریاکاری رایج نبوده که حتا برای تنبیه یک شهروند معترض او را در توی قبر تاریک آن هم با چشم بند زندانی کنند تا به اسلامی که رهبر و دار و دسته جنایتکار و چپاولگرش مدعای نیابت آن را دارند؛ هدایت شود! فرض که چنین قربانی درمانده با مغزشوئی های کشنده مسلمان شد، مسلمانی رهبرخواسته. توی حسینیه پای منبر گریه کرد و سینه زد؛ جامعه چه انتظاری از چنین شکنجه دیده روانی میتواند داشته باشد؟ نسل علیل و بیمار را چگونه باید تحمل کند. برای چه تحمل کند؟ آنها چگونه و باکدام سلامت نفس وارد اجتماع مشوند؟ آیا این شیوه های جاهلیت و بنده واری زیستن و اطاعت کردن از یک فرعون مدرن؛ بازتولید خفقان های تاریخی نیست که از نسلهای دور، به ارث رسیده تا به امروز. و اگر نیست پس جهل و غفلت کهنه و پیرانه را سبب چیست؟

«دختر توابی دربند ماست که اسمش فرنوش است. قبل ازآن که اورا ببینم راجع به او خیلی چیزها شنیده ام. ازجمله این که موقع شکنجه مادرش با بازجوها و شکنجه گرها همکاری داشته. ازمادرش جای پسرش را میخواستند.» ص 81

سال ها پیش در کتاب خاطرات جاسوسی که به غرب پناهنده شده بود خوانده بودم که در دوران استالین، در روسیه جوانی پدرش را به خاطر مقداری گندم و سیب زمینی که به خواهر نیازمندش داده بود، لوداده و در مقابل انظار عمومی پدرش را تیرباران کرده بودند. موقع مطالعه آن کتاب، هرگز به فکرم نمیرسید که چنین حوادثی در کشور ما، آن هم توسط پیروان دین مبین اسلام رخ خواهد داد!

سودابه، از دخترجوانی که دراثر بازجوئیها و فشارهای روانی دائما درحال گریه است میگوید: « ... پس ازمدتی جریان بازجوئی هایش رابا صدای بلندبرای همگان دربند بازگو میکند و اینکه چگونه میخواستند به او تجاوز کنند و او مقاومت کرده است. همه تعریفهایش با گریه است. همه به جای تلویزیون به او نگاه میکنند « ... یکباره نقش یک زن فاحشه را به خود میگیرد که میخواهد خود و خانواده اش را از فقر نجات دهد. ... این زن شرف داره، چون فقط تن خودش رومیفروشه، خیلی شرف داره نسبت به این تواب هائیکه آدمها را میفروشن. اینها بیشرف هستند ... آدم. دوستانشونو میفروشند تا خودوشون رو نجات بدن و های های گریه سر میداد.» صص 94 – 92

و شگفتا دراین فضای نفرت و خفقان، آخوندی که برای پند و موعظه زندانیان به زندان آمده میپرسد «چرا همه شیفته کتاب های صمد بهرنگی شده بودند.» ص 95

هر صفحه از این کتاب، روایتگر دردهای جوانان و بازخوانی چندمین باره ایست از گذشته های دور و عارضه های استبداد که هنوزهم حضوردارد. چهره ها، مومیائی شدگانی هستند انگار از اعماق تاریخ، با نگاهی بیرمق و پردرد؛ سرگذشت این سرزمین را ورق میزنند. مجموعه ای از مزدکیان، سلاخی شده ساسانیان؛ بازمانده هایی از کشتار عرب و مغول و تیمور و سنی کشی های صفویه! و کشتار زندانیان سیاسی سال های اخیر که شاهکاری بود از تجدید چندین باره تاریخ دراین سرزمین؛ و یادآور کشتار مزدکیان! مگر انگیزه ها یکسان نبود؟

روح سرشار از امید سودابه را باید ستود. ازاندوه و شکنجه های خودش کمتر میگوید اما از همبندانش به

و همینگونه، ظلمت و وحشت زندان را به مخاطب منتقل میکند.اما تابلوها، با اندوهی خاموش خواننده را تسکین میدهد. لحظاتی در هنر جوشان سودابه غرق میشود از تماشای تابلوها و سیاه قلم ها و گلدوزی های هنرمندانه با آفرینش فضای کوبیستی و گاه، رنگهای درهم و نا همگون با سایه روشن هائ رنگ باخته درخود فرو میرود و درآینه خیال سر از تالارهای رم و پرسپولیس درآورده در گشت و گذاری با آفریده های سودابه میغلتد که درسکوت محض حرف میزنند. دردها و شکنجه و حقارت های ماسیده به روی کاغذرا به جانت میریزند. ناله هارا میشنوی با چهره های بغض آلود، که ازدیوارهای سراسر زندانِ وطن گذشته از بالاسر تالارهای ویران شده؛ نابودی استبداد را فریاد میکشد.

امتیاز دیگر این کتاب دراین است که:سودابه، تنها، دردهای زندانیان را کانون بحث و فحص قرار داده با تصویرهای جاندار و گویایش. میکوشد درکنار شلاق و زنجیر وشکنجه، از ناهنجاری ها و پراکندگی های فکری هم بگویدو موانع آزادی و آزاد اندیشی را یادآوری کند. گلدوزی های طریف و تماشای زیبائیهای طبیعت با آن همه رنگ های ناهمگون ولی شادی آفرین، آن روی سکه دردهاست که دربندهای تاریک زندان نیز میتوان با خلاقیت و اندیشیدن؛ دراین رودخانه همیشه جاری اجتماع شنا کرد و پیش رفت. سودابه از این منش ها برخوردار است. با هنر و افکار روشن و دیدگاه های گسترده و ژرف ش خواناست. همینقدر که ازفضیلت قلم و هنر دور نمیشود و با تواضع، درد مشترک زندانیان را صرفنظر از وابستگی سازمانی و عقیدتی؛ یکسان مطرح میکند و تصویر واقعی از زندان و زتدانبانان اسلامی را به نمایش میگذارد؛ قابل حرمت است و جای سپاس دارد.

سودابه، از غیبت مادر نگران است. دراضطراب و دلواپسی تصمیم تازه خود را اینگونه شرح میدهد:

روزهای ملاقات است که سودابه کتاب «پیرمرد و دریا» اثر «ارنست همیگوی» را میخواند. مادر که در همه ملاقاتها حاضر میشد این بار نیامده و غیبت غیر منتظره اش، او را مضطرب کرده. « ... پیرمرد احساس میکند که قلاب اش سنگین شده ... ماهی بسیار بزرگی را صید کرده است ... آخ اگر مادرم دراین سری آخر ملاقات بیاید من دوباره زنده میشوم، تا عمر دارم ممنونش خواهم بود، یعنی می آید؟ ... ماهی بزرگ شروع به عتاب میکند. پیرمرد، مبارزه را با آخرین توان خود ادامه میدهد. ... اما وقتی دقت میکند میبیند این ماهی است که او را به طرف قعر دریا میکشاند. به طرف مرگ و نیستی. ... ملاقات ها تمام شده ... نمیتوانم نیامدن مادرم را به ملاقات، عادی تلقی کنم. حسی دارم که به من میگوید ... تو از دست داده ای آن کسی را که به تو نیرو می داد. ... رو به ساحل میروم جلومردان زشت، آن زندانبانان عاری از هر حس انسانی. تعهدنامه ام را امضا میکنم تا شاید مدتی کوتاه هم که شده پیش او باشم.» صص 39 - 138

«یادنگاره های زندان» از معدود خاطره های عبرت آموز است که درنهایت شجاعت و صداقت، سرنوشت پایانی خود را که به آزادی اش می انجامد؛ به صراحت مینویسد. : «تعهد میکنم که با هیچ "گروهکی" فعالیت نکنم و اگر کردم به اشد مجازات محکوم شوم.» و کتاب بسته میشود.

www.naghdha.persianblog.com

سياوشان

http://naghdha.persianblog.ir — Thu, 11 Nov 2004 21:58:00 GMT

یادواره جان باختگان حزب رنجبران ایران

باقر مرتضوی

کلن چاپ اول زمستان 1378

گه گاهی درمیان آثار برونمرزی هموطنان آواره کتاب هائی منتشرمیشود که با بهره گیری از تجربه های شخصی و باورهای اجتماعی، فصول درخشانی از تلاش پویندگان راه آزادی را به نمایش میگذارد. تاریخ میشود. با سرفرازی و درخشندگی، تجلیگاه مقاومت نسلی ستیزنده درمتن تاریخ قرارمیگیرد. نسلی که در طلب عدالت، برای رهائی ازچنگال غول استبداد کهن و آشنائی با مفهوم آزادی، درنهایت شجاعت و ایمان به آرمان ها و باورهای خود؛ پیش میتازد وهستی به کف به جان نثاران میپیوندد. خون داغ و جوانش را پای درخت آزادی میریزد تا درماندگان را ازبند اسارت بندگی زورگویان نجات بخشد. ازاین هاست کتابی که اخیرا از دوست فرزانه ام باقر مرتضوی منتشر شده است.

دردیدارهای هر از گاهی میشنیدم و میدیدم که گرفتاراست.اگر صحبتی پیش میآمد، با دردی عمیق ازبرباد رفتن جان و آمال یارانش یاد می کرد. ازچهره گرفته و پردردش میشد میزان علاقه اش را برای مکتوب کردن آنچه که دردلش تلنبار شده؛ فهمید و درک کرد. یکبار هم بدون مقدمه و دور انتظار گفت :

« بار سنگینی روی دوشم افتاده و کسی نیست کمکم کند.» ازنگاهم فهمید که به منظورش پی برده ام. سکوت کرد و دیگر هیچ نگفت. اما دروجناتش خواندم که برای ادای دین تصمیم گرفته کاررا یک تنه پیش ببرد. از حرمت به یارانش احترام مرا برانگیخت.

وقتی کتاب رادیدم صدای رسا وگلخنده هایش درآینه خیالم جان گرفت. حس کردم آن بارسنگین را که مدتها بردوشش هوار شده بود برزمین گذاشته و از این که درپی چندسال تلاش مجموعه جالبی به ادبیات مقاومت افزوده است شادباشش گفتم.

کتاب با مقدمه ای آغاز میشود و سپس درباره « تاریخچه تشکیل سازمان انقلابی حزب توده ایران درخارج ازکشور» اطلاعات مفیدی ارائه میدهد. با شرح وقایع درونی سازمان و دگرگونیهائی که به تشکیل «حزب رنجبران ایران» منتهی میشود،اطلاعات تازه ای را مطرح میکند، نخستین ضربات مدهش سازمان در دوران قبل از انقلاب، که درکوران تجربه به از دست دادن چند نفر ازیاران صمیمی منجر میشود، شرح میدهد.

از روایت مرتضوی چنین برمیآید که بنیانگزاران «حزب رنجبران ایران» دربرگیرنده طبقات گوناگون و متشکل از طیف گسترده جوانان تحصیل کرده هستند که درتلاش آزادی و گشودن دریچه هایی از مفاهیم دموکراسی وارد میدان مبارزه میشوند.

مرتضوی دراین کتاب به عنوان روایتگری صادق و امین، تصویر بسیار روشن و رسا، آمال نسلی ستیزگر و مقاوم را دربرابر مخاطبانش قرار میدهد. با تواضع و فروتنی ذاتیِ خود بی آن که به تحلیل مبالغه آمیزی دست یازد، با توصیف کوتاهی از اوضاع خانوادگی ومیزان تحصیلات و شرح فعالیت های هریک ازآن جانبازان فصلی باز میکند و با شرح روایت ها ازیاران و بازماندگان حزب که تا به امروز ناشناخته بودند، اطلاعات جدیدی میدهد. گوشه هائی از سرگذشت آن ها را با زبان داستانی و شاعرانه و گاه گزارشگونه، بخشی از تاریخ اجتماعی ایران را ورق میزند. با تعریف و توصیف وقایع زندگی طوفانی یارانش، درانتقال تجربه ها؛ برحجم اوراق مقاومت میافزاید. پاره ای از این اوراق از جهاتی تازه تر است و ناب.

شرح حال برخی ازاین جانباختگان شجاع، از ایمان بی حد و حصر و علاقمندی شان به سعادت و رفاه درماندگان ونجات میلیون ها ایرانی حکایت های تلخی دارد. اوج شیفتگی شان زمانی سرریز میشود که در مبارزات عملی جان به کف با صدها خطر به مقابله برمیخیزند و با عزمی راسخ میخواهند بنیان ظلم را درافکنند وکاخ ظلمت جهل و استبداد کهن را ویران کنند؛ و باایمانی استوار به پیشواز مرگ میروند.

باقر مرتضوی روایت می کند که:

ضیاء بصیری دریک خانواده کارگری در سیمتری جی درتهران به دنیا آمد. او فقرراازهمان کودکی با پوست و گوشت خود لمس کرد. درجوانی پدرش راازدست داد و خرج اداره خانواده به گردن مادرش افتاد. مادرش با رختشوئی درتهران سرپرستی سه فرزندش را بعهده گرفت ... دراسفند 1361 درتهران دستگیر شد. بلافاصله به زندان اوین منتقل گشت. ضیاء سرانجام پس از یک سال و چهارماه شکنجه، در تاریخ سیزدهم سال 1363 درحالی که کماکان از آرمان های طبقه خویش دفاع میکرد به جوخه اعدام سپرده شد. ص 67

عباس برخوردار درناز و نعمت به دنیا آمد. فرزند یکی از ثروتمندترین خانواده های ایران بود. دراواسط دهه 1960 برای ادامه تحصیل به امریکا رفت. در رشته مهندسی الکترونیک به تحصیل پرداخت. او که هم در دبیرستان وهم دردانشگاه ذکاوتی فوق العاده ازخود نشان داده بود، روحی سرکش داشت و رفاه و ثروت موروثی و موقعیت دانشگاهی را برنمیتابید ... عباس برخوردار در مدیریت صنایع پارس الکترونیک و عضویت دردفتر سیاسی حزب رنجبران، یعنی نه تنها در دو زمینه کاملا متفاوت، بلکه متضاد، هم زمان نقشی فعالانه داشت. با این حال موفق شد با تلفیق دقیق کار علنی و کار مخفی این دو زمینه از فعالیت را با یکدیگر پیوند دهد. ... عباس هنگامی که پس از خرید دارو برای فرزندش به خانه یکی از اقوامش باز میگشت در محاصره پاسداران قرار گرفت ... و به دست مأموران رژیم افتاد. جسدش را همراه باعده ای دیگر ... دریکی از «لعنت آباد» ها که جمهوری اسلامی درسراسر کشور ایجاد کرده بود دردل خاک پنهان کردند. صص 59 – 55

آنچه مایه شگفتی است، کنار هم بودن آدم های ناهمگون با آن فاصله طبقاتی ست. راستی چه انگیزه ای بچه یتیم جنوب شهر راکنار فرزند یکی از معروفترین کارخانه داران و ثروتمندترین مردان ایران مینشاند؟ آیا جز ایمان به اصالت و حقانیت رهائی مردم از چنگال ظلم و ستم جباران زمانه، میتوان دلیل دیگری به چنین هم اندیشگی و پیوند والایی پیدا کرد!؟

دراین کتاب، ازبیش از پنجاه نفریاد شده که یقینا بخش کوچکی ازکادرها واعضا وطرفداران حزب رنجبران، همچنین اندک شماری از قربانیان دو رژیم اند که در سبعیت و خونخواری مکمل هم بودند در نابودی اهل اندیشه. مشکل اساسی هر دو رژِم اندیشه ورزان بوده و هست. تعویض لباس حکومتی، فریبی بود نهادینه و چنین است که درکوران آن دگرگونی پرشور، وجه تمیز ماهیت ها ازچشم های ذوق زده، زدوده شد. اندک بودند هشیارانی که آن دورژِم را مکمل هم میدیدند وخطر گسترش ارتجاع را احساس میکردند.

«آنان براین باور بودند که شکل گیری وپیروزی این جنبش درگرومبارزه در دوجبهه مختلف است. میبایست ازسوئی با ارتجاع درایران جنگید و ازسوئی دیگر باسکوت و تسلیم طلبی حاکم درجنبش مبارزه کرد. ... » ص 151

طیف های گوناگون از طبقات اجتماعی دربین قربانیان است که ازسوئی حیرت انگیز و از طرفی مایه رشگ و مباهی است. درکنارجوان تحصیل کرده امریکا فرزند کارخانه دارایرانی، مرتضی نهال باروضیاء بصیری حضوردارد که اولی فرزند یک پستچی تبریزی وآن دیگری بچه یتیم ازجنوب تهران، که مادرش بارختشوئی درخانه های مردم اورا بزرگ میکند و رژیم جنایتکار جمهوری اسلامی هرسه را درکنارهزاران جوان آزادیخواه پرشور دیگر به قتلگاه میفرستد.

آن چه خواننده را به فکر وتأمل وامیدارد ودلیل قانع کننده ای برای تجمع ناهمگون این جوانها درمییابد مایه شگفتی اش میشود. ایمان به برابری انسان ها فارغ از طبقه و منزلت خانواده و تحصیل و مذهب؛ وهمین تأکید امیدی میشود در حقانیت آن عده که آزادی و دموکراسی را در رهائی هموطنان از چنگال استبداد متمرکز میکنند.

محتوای فکری و عمل کرد آن دلباختگان آزادی، البته که وجه مسلط و بنیادی همان نگرش سازمانی ست و تلاش یک جانبه برای بهبودی وضع تهیدستان و نجات اکثریت محرومان از چنگال فقر و فاقه و رهائی از جهالت کهن؛ که چون زایده ای بدخیم به اندام جامعه چسبیده. آنان، گذشته از آشنائی با فقر اجتماعی، از مطالعه درروان کارگران نیز غافل نیستند. درعمق میغلتند. عقده های محرومیت را می شناسند. ازنفرت کارگران به بچه پولدارها آگاهی کامل دارند. با قواعد شکاف اجتماعی و کینه اختلافات طبقاتی آشنا هستند.

«عباس تمبرچی درسال 1318 درمشهدبه دنیاآمد. او از دبیرستان البرز دیپلم گرفت و سپس در دانشگاه مشهد ثبت نام کرد و بعد ازچهارسال به دریافت لیسانس دررشته زبان های خارجی موفق شد. دراوایل سال 1363 برای ادامه تحصیل به سویس و سرانجام به آمریکا رفت. ... پیش از ترک امریکا مدتی دریکی از فقیرترین محله های سیاه پوستان امریکا زندگی کرد. بیکاری، فقر، خشونت، روسیپگری و جنایت، جملگی از واقعیات روز مره آن محله بود و چهره زشت امریکارا نمایان میساخت ... به پیروی از مشی و رهنمود سازمان جهت سازماندهی کارگران مهاجر ایرانی درنوار جنوبی خلیج فارس به شیخ نشین های خلیج فارس رفت.

عباس در دبی به کارگری پرداخت. پس از مدتی موفق شد با آموختن حرفه جوشکاری و پنجره سازی در کارگاهی به استخدام درآید. طولی نکشید که با مهارتی که درکار خود پیدا کرده بود به عنوان سرکارگر به استخدام یک کارگاه تولیدی درآمد ... مانند ساده ترین کارگران قطعات سنگین آهن را بردوش میکشید با کارگران نشست و برخاست داشت با آنها ازیک سفره غذا میخورد ... مخفیانه به ایران بازگشت ... دربهمن 1357 با قلبی آکنده از عشق و امید به پیروزی جنبش کارگری، درانقلاب شرکت کرد ... و سرانجام به دست مأموران رژیم جمهوری اسلامی افتاد. دیری نپائید که او را به جوخه اعدام سپردند ... صص 86 – 79

تنها ایمان است که جوانی برآمده از یک خانواده متمول، چنین راه پرمخاطره را برمیگزیند. حدیث نفس و ریاضت و تقدس مآبی نیست، که به سادگی از کنارش رد شد و گذشت. انتخاب چنین راهی از خود گذشتن است و ایثار. اینگونه فداکاری ها ریشه درخود داشتن است و باور به مردم با قلبی سرشار ازایمان به اعتلای ملی . جوانی که با داشتن آن همه امکانات مادی، درراهی قدم برمیدارد که جان شیرین خودرا از دست میدهد؛ یک پاکباخته استثنائیست. دراندیشه او هدف زندگی، رفاه شخصی نیست. خود نیست. خودش نیست. آن که سرا پای ذهنیت اورا محاط کرده فکر جمعی، رفاه جمعی، وزندگی جمعی است واین برجسته ها که مرتضوی معرفی میکند. تاریخ مقاومت مردم ایران را رونق و روح پرطراوت تازه ای می دهد.

ازدانشمندی یاد میکند که با اعتقاد کامل به حفظ چهاردیواری خاک وطن درجنگ ایران و عراق فعالانه شرکت میکند.

« ... مدتی بعد از دستگیری فرهومند، رژیم جمهوری اسلامی با دولت فرانسه تماس گرفت وازآنان خواست تا یکی از متخصصان خود را برای بررسی ساختمان نیروگاه اتمی بوشهر و تضمین مقاومت آن دربرابر زلزله به ایران بفرستد. دولت فرانسه درجواب نوشته بود: که یکی از برجسته ترین متخصصان این رشته خود یک ایرانی به نام دکتر ایرج فرهومند است. به علاوه فرانسویها نوشتند گرچه فرهومند مدتی درفرانسه به کار مشغول بوده ولی اکنون درایران به سر می برد.

اما هیهات که جلادان جمهوری اسلامی پس از ضرب و شتم و شکنجه فراوان، مدت ها پیش ازآن که آن نامه را از دولت فرانسه دریافت کند، ایرج فرهومند را به جوخه اعدام سپرده بودند.

ایران دانشمندی گرانمایه و جنبش کارگری و کمونیستی ایران یکی از فداکارترین فرزندان خود رااز دست داده بود.» صص 177- 176

خواننده کتاب پشت سرهم دراین گونه روایت ها غلت میخورد. از گردابی رها نشده درگرداب دیگری فرو میرود. یکی دوتانیستند. هریک از قربانیان شایستگی هائ خاصی دارند که درمنجلاب جهل استبداد اسلامی تباه میشوند. اگر نشده بودند و مجال ماندن داشتند؛ هریک به عنوان فردی شاخص جامعه پریشان وهمزده را دگرگون میکردند. اسفا! سیطره جهل و سیاه اندیشی، آن چنان جان سخت و سنگین برسرنوشت ملت مفلوک چنگ انداخته که مجالی براین گفتگوها نیست. «آزادی» مال حکومتها ودرحکومت کردن است همین و السلام!

در«سیاوشان» هریک از قهرمانان نمونه شجاعت و ایثارند. هریک با انبانی ایمان و صمیمیت، تصمیم بر دگرگونی اوضاع دارند. هدف آنها رهائی میلیون ها مردم بیمار و پریشان و مفلوک است که درفقر و فاقه و انواع محرومیتها غوطه ورند. به یک کلام عصیانگرانی هستند که علیه تدابیر موسمی و موضعی دولت ها قیام میکنند. ساختارهای حکومتی را رنگ آمیزی ساختمان پوسیده برای جلوگیری از فروپاشی و ویرانی تلقی کرده و هرگونه تغییرات سطحی را نفی میکنند. به طور قاطع درطلب آزادی، معترض حکومتها هستند. به وضوخ دریافته اند که بنیاد حکومت ها را موریانه سنت های کهن پوسانده است. تشخیص شان تحسین آمیزاست اما درگزینش ابزار دگرگونی اوضاع، پرت اند وناتوان. انگار بادنیای بیرونی و دیدن افقهای دور و نزدیک و غیری، حتا پیرامونی و درونی درمانده و عاجز هستند. تا جائی که خواننده با احساس ناگواری، فاجعه گرفتاریها و فروپاشی حزب را پیش بینی میکند و حیرت آور این که سازمانی با آن همه متفکر و اندیشمند و کادر ورزیده دراوج مبارزه و سازماندهی هیچگونه وسایل شناسائی برای پیشگیری و رخنه کردن عوامل نفوذی را تدارک نمیبیند.

مرتضوی این مقوله را با صراحت کلام چنین نقل میکند:

«واعظ زاده درجریان فعالیت های سیاسی، باهمکاری یکی از اعضای سازمان جزوه ای به مناسبت مرگ مائوتسه دون تدوین کرد ... به همین جهت از سوی سیروس نهاوندی پیشنهاد شد که هریک از رفقای سازمانی، نام پبج نفرازکسانی را که حدس میزنند جزو عناصرسیاسی هستند در اختیارسازمان بگذارند تا

به ترتیبی آن جزوه دراختیارشان قرار گیرد. بدین ترتیب اعضای سازمان رهائی بخش و سازمان انقلابی درایران سیاهه ای از نام 350 نفر جمع آوری کردند و قرار شد جزوه مرگ مائو دراختیارشان قرار گیرد ... نه تنها بخش اعظم اعضا و هواداران هردو سازمان کم و بیش دریک روز بازداشت شدند بلکه تمام کسانی که نامشان در لیست بود به دام پلیس افتادند. » صص 34 و 35

خواننده زمانی بیشتر غرق حیرت میشود که در پی این یورش ولو رفتن هولناک سازمان میخواند:

« ... معصومه بی خبر از همکاری نهاوندی با ساواک، با او تماس برقرار کرد و از او خواست تا پناهگاه جدیدی برایش مهیا کند. اندکی پس ازاین تماس، معصومه طوافچیان نیز که محل اختفایش توسط نهاوندی لو رفته بود، به دام ساواک افتاد و زیر شکنجه مأموران ساواک جان باخت.» ص 35

حال آنکه در پیش آمده است که ... درآن جلسه یکی از مسئولان آن سازمان اعلام کرد که نهاوندی با ساواک همکاری دارد. ...

با این اشتباهات تکراری اکثریت اعضا و هواداران سازمان درمدت کوتاهی توسط ساواک نابود میشود. به راستی چنین سهل انگاریها را چگونه باید تفسیر وتوجیه کرد؟ از این همه ساده دلی و ساده اندیشی، جز تأسف و اندوه وحیرت چه میتوان کرد!؟

آگاهی و شعور هدر رفته آن ها از طرفی دردناک و از طرف دیگر بی مبالاتی هایشان سخت عذاب دهنده است. با آن همه هوش و ذکاوت ذاتی که ازبرخی ازآنها روایت میشود، به ناگهان با پای خود به دام مرگ میروند! حال آنکه درزمان وقوع حوادث شایعاتی درباره نفوذ ساواک توسط عناصرسازمانی برسر زبانها بود که هنوز دریادهاست وامروزه پس از گذشت نزدیک به بیست وپنج سال، نویسنده با نوعی تردید با این مسئله برخورد میکند و میگوید تا زمانی که اسناد و مدارک قوی منتشر نشود باید تحمل کرد. البته بدون تردید این رفتار مرتضوی از شرافتمندانه ترین شیوه هاست که باید عبرت آموز خیلی از تحلیلگران باشد.

«... در روزگاری که سیروس نهاوندی، با تنی چند مجروح مدعی شد که از زتدان ساواک گریخته و محتاج خانه ای امن ومداوای فوری است، وجود شکوه - طوافچیان که درایتالیا پزشکی خوانده است - و تجربیات حرفه ایش سخت لازم شد. درهمین روزها دوستی ومودتی میان معصومه (شکوه طوافچیان) ونهاوندی پدید آمد ... بیماری که معصومه نجات داده بود، سرانجام دشمن جانش شد و او را رذیلانه تحویل عمال ساواک داد.» ص 163

و این درحالی است که از دستگیری همسر او (پرویز واعظ زاده) چند روزی بیش نگذشته است.

«اما متأسفانه چند روز بعد از مرگ واعظ زاده معصومه طوافچیان نیز به دام ساواک افتاد. قرائن فراوان حکایت از آن دارد که او را سر قراری با سیروس نهاوندی دستگیر کردند و عامل اصلی این جنایت این بار نیز نهاوندی بود. صص 165 – 164

میراث به جا مانده از آن جوانان وفادار به آرمان های انسانی، مایه فخر ومباهات میشود. بحران سازمانی و ضعف رآل پولتیک (Real politic ( با آن همه ضایعات انسانی، در اندوه و ناکامی رنگ میبازد بحران تحولات فکری درسطوح مختلف، گرفتار درهم اندیشی وتردید میشود و سرانجام اساسی ترین پرسش کلیدی که موجبات پاشیدگی حزب را فراهم آورده در پرده ابهام باقی میماند.

محمدرضا شالگونی دراین باره سخن پخته و سنجیده ای دارد حیفم آمد که ازآن درگذرم و اینجا نیاوروم.

« ... حقیقت این است که نسل جوانان چپ که در اواسط دهه 1340 وارد میدان فعالیت سیاسی شدند. پیش از آن که مارکسیست باشند، ناسیونالیست بودند. خصلت ضد امپریالیستی نیرومند آن ناسیونالیزم بود که ما را به چپ میراند ومارکسیسم را برای ما جذاب میساخت. درآن فضا، آمیزش مارکسیسم و ناسیونالیزم چنان با سرعت وسهولت صورت گرفت که بخش بزرگی از نسل ما حتا مجالی نیافت که درنظام فکری اش تغییری ساختاری به وجود بیاورد. بسیاری ازما یک شبه مارکسیست شدیم، اما ناسیونالیزم ضدامپریالیستی پوشیده درلعاب مارکسیستی مارا رها نکرد و تاوان آن را درسال 1358 دادیم که بخش بزرگی از چپ درمقابل مانورهای "ضدامپریالیستی" خمینی زانو زد.» ص 262

دراین کتاب، نکات مثبت و سرنوشت سازی به چشم میخورد که با اندک هشیاری و شناسائی میتوانست از آن همه پاشیدگی های سریع و تلفات جانی جلوگیری کند، که به هردلیلی بحث و تحلیلش باز نشده است ولی خواننده از فحوای کلام نویسنده؛ ضعف ها و پریشانی های را درمییابد.

مرتضوی درنهایت صمیمیت و صداقت، بدون اشاره برنکات ضعف سازمانی، در یک بستر اعتقادی کاملا آرمانی؛ هنجارهای یاران از دست رفته را بسیار پخته و ماهرانه به نمایش میگذارد. با ایمان به باورهای هم اندیشانش، خطوط فکری آن هارا به عنوان الگوئی کارساز - ونه محتوم - روایت میکند. و کلام آخر این که: حاصل سه سال زحمت مدام اوست که براسناد مقاومت و جنبش های آزادی خواهانه قرن اخیر مردم ایران می افزاید.

این نقدواره در نشریه پیوند چاپ آلمان پائیز 2000 منتشر شد.